Yekbas Parçası Nedir? Göstesin Yazıtı Nedir?
Çorum’daki Yekbas kabartması ile Nevşehir’deki Göstesin Yazıtı, Anadolu’nun iki farklı çağından günümüze ulaşan iki önemli taş belgedir. Biri Hitit İmparatorluk Dönemi’nin dinsel ikonografisini, diğeri Demir Çağı’ndaki Tabal dünyasının hiyeroglifli yazıt geleneğini yansıtır.
Yekbas
Çorum’da bulunan tanrıça betimli kabartma, Hitit İmparatorluk Dönemi’ne ve Yazılıkaya’nın dinsel ikonografisine açılan bir pencere sunar.
Göstesin
Nevşehir Ovaören’de belgelenen 22 hiyeroglifli blok, MÖ 8. yüzyıl Tabal dünyasının siyasal ve yazılı kültürünü yansıtır.
Yekbas Kabartması: Taşa İşlenmiş Bir Tanrıça
Yekbas parçası, 1945 yılında Boğazkale yakınındaki Yekbas’ta, Bizans dönemine ait bir mezarlık alanında bulundu. Kabartmada uzun giysili, yüksek başlıklı ve öne doğru yürür biçimde betimlenmiş bir kadın tanrı figürü yer alır. Figürün ölçüsü, kıyafeti ve duruşu, Hattuşa’nın hemen dışındaki Yazılıkaya kaya tapınağında görülen tanrıça kabartmalarıyla güçlü benzerlik gösterir.
Kabartmanın arkasındaki hiyeroglif işaretler Šauška adını verir. Šauška, Hurri kökenli; aşk, bereket ve savaşla ilişkilendirilen çok yönlü bir tanrıçadır. Ancak yazının kabartmadaki figürü mü yoksa dizide onu izlemiş olması gereken başka bir tanrıçayı mı adlandırdığı, parçanın Yazılıkaya’daki olası konumuna bağlıdır.
Yazılıkaya’daki Tanrıçalar Alayıyla İlişkisi
Hattuşa’nın yaklaşık 2 kilometre kuzeydoğusunda bulunan Yazılıkaya, doğal kaya odalarına işlenmiş tanrı ve tanrıça kabartmalarıyla Hitit dünyasının en önemli kutsal alanlarından biridir. UNESCO’nun Hattuşa Dünya Mirası tanımında da Yazılıkaya’nın kaya sanatı, alanın başlıca evrensel değerleri arasında gösterilir.
A Odası’nın bir yanında erkek tanrılar, karşı duvarında ise tanrıçalar tören alayı biçiminde ilerler. Yekbas parçasındaki figür bu alaydaki tanrıçalarla aynı ölçü ve görsel düzene sahiptir. Araştırmacılar parçanın, bugün dizide görülen boşluklardan birini tamamlamış olabileceğini düşünüyor. Bununla birlikte kabartmanın özgün konumu kesin biçimde belirlenmiş değildir.
Göstesin Yazıtı: Ovaören’de Duvarlara Dağılan Metin
Göstesin Yazıtı, Nevşehir’in Gülşehir ilçesine bağlı Ovaören köyünde 2007 yılında belgelendi. Eski bir evin, daha sonra ağıl olarak kullanılan duvarlarına yerleştirilmiş 22 taş blok üzerinde Luvi diliyle yazılmış Anadolu hiyeroglifleri bulunuyordu. Blokların tek bir anıtsal yazıta ait olduğu ve yakındaki kayalık alandan sökülerek yapı malzemesi olarak kullanıldığı düşünülüyor.
Bazı parçalarda Tabal kralı Wasusarma’nın adının okunması ve işaret biçimlerinin Sivasa ile Topada yazıtlarına benzemesi, metnin MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmesini sağlar. Böylece Göstesin, Orta Anadolu’nun Demir Çağı siyasal coğrafyasını ve yerel krallıkların anıtsal yazı geleneğini anlamak için önemli bir kaynak hâline gelir.
Anadolu Hiyeroglifleri Nasıl Çalışıyordu?
“Luvi hiyeroglifi” olarak da bilinen Anadolu hiyeroglifleri, yalnızca nesneleri resmeden basit bir işaret sistemi değildir. Yazıda bir sözcüğün tamamını karşılayan logogramlar, ses değerine sahip hece işaretleri ve kelimenin anlam alanını belirlemeye yardım eden işaretler birlikte kullanılabilir.
Hitit İmparatorluk Dönemi’nde mühürlerde ve anıtsal yüzeylerde kullanılan bu yazı geleneği, imparatorluğun yıkılmasından sonra Anadolu ve Kuzey Suriye’deki Geç Hitit krallıklarında yaşamaya devam etti. Yekbas’taki tanrı adının işaretlerle belirtilmesi ile Göstesin’deki daha uzun siyasal metin, aynı yazı geleneğinin farklı kullanım biçimlerini temsil eder.
Neyi Biliyoruz, Hangi Sorular Açık?
Kaynakların gösterdikleri
- Yekbas parçası 1945’te bulunmuş tanrıça betimli bir kabartmadır.
- Biçimsel özellikleri Yazılıkaya tanrıçalar alayıyla uyumludur.
- Göstesin 22 hiyeroglifli taş bloktan oluşur.
- Göstesin MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir.
- Yazıtta Wasusarma’nın adı geçer.
Araştırmaya açık sorular
- Yekbas parçası Yazılıkaya’daki hangi boşluğa aitti?
- Šauška adı hangi kayıp figürü tanımlıyordu?
- Göstesin Yazıtı özgün olarak hangi kaya yüzeyindeydi?
- Dağılmış bloklardan metnin ne kadarı yeniden kurulabilir?
- Yazıtın tamamı hangi tarihsel olayı anlatıyordu?
Arkeolojik Değerlendirme
Taşların ikinci hayatı: Antik bir taşın mezarlıkta, evde veya ağıl duvarında yeniden kullanılması eseri fiziksel olarak koruyabilir; fakat özgün arkeolojik bağlamını zayıflatır. Bu nedenle taşın bulunduğu son yer ile ilk dikildiği yer birbirinden ayrılmalıdır.
Yekbas kabartması, yerinden kopmuş tek bir parçanın büyük bir kutsal alanın ikonografisini tamamlamaya nasıl katkı sağlayabileceğini gösterir. Göstesin blokları ise parçalanmış bir anıtın farklı duvarlara dağılmış olsa bile yazı karakterleri, kral adları ve bölgesel karşılaştırmalar sayesinde yeniden tarihsel anlam kazanabileceğini ortaya koyar.
İlgili Yazılar
Kaynakça ve Dış Bağlantılar
- Hittite Monuments — Yazılıkaya
- Hitit Anıtları — Göstesin
- S. Yücel Şenyurt, “Ovaören-Göstesin Geç Hitit/Luwi Hiyeroglif Yazıtı”, FsDonbaz, 2010, s. 262–268.
- E. Zangger ve R. Gautschy, “Celestial Aspects of Hittite Religion”, 2019.
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Hattuşa
Sık Sorulan Sorular
Yekbas kabartması nerede bulundu?
Kabartma 1945 yılında Çorum’un Boğazkale ilçesi yakınındaki Yekbas’ta, Bizans dönemine ait bir mezarlık alanında bulundu.
Yekbas kabartması Yazılıkaya’ya mı aitti?
Ölçüsü, giysisi ve figür düzeni Yazılıkaya A Odası’ndaki tanrıçalar alayıyla uyumludur. Ancak özgün konumu kesin olarak belirlenmiş değildir.
Göstesin Yazıtı nerede bulunuyor?
Yazıtın 22 parçası Nevşehir’in Gülşehir ilçesine bağlı Ovaören köyünde, eski bir evin daha sonra ağıl olarak kullanılan duvarlarında belgelendi.
Göstesin Yazıtı hangi döneme aittir?
Yazıt, işaret biçimleri ve Kral Wasusarma adı temelinde MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısına, Geç Hitit/Tabal çevresine tarihlenir.
Anadolu hiyeroglifleri yalnızca resimlerden mi oluşur?
Hayır. Sistem; sözcük işaretlerini, hece değerlerini ve anlamı belirleyen işaretleri birlikte kullanabilen gelişmiş bir yazıdır.
