Türkiye de Arkeoloji Tarihi Kronolojisi

Q: İlk Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi ne zaman çıktı?

İlk Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi 1869’da yayımlandı.

Yayın: Ağustos 23, 2026 • Güncelleme: Ağustos 23, 2026 • Serkan Doldur • Arkeoloji.Biz

Arkeoloji.Biz • 23 Ağustos 2026 editoryal güncelleme

Türkiye’de arkeolojinin tarihi tek bir “ilk kazı” veya tek bir kurumla başlamaz. Osmanlı’daki eski eser toplama pratiklerinden Müze-i Hümayun’un 1869’daki kurumsallaşmasına, Osman Hamdi Bey’in müzecilik ve kazı faaliyetlerinden 1884 Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi’ne; Cumhuriyet dönemindeki üniversite yapılanmasından Keban kurtarma kazılarına ve bugünkü çok disiplinli arkeolojiye kadar uzun bir dönüşüm söz konusudur.

Editoryal düzeltme: 2011 tarihli eski kronolojide “1720 ilk müze Dar-ül Esliha”, “1846 Müze-i Hümayun”, “1872 ikinci eski eser nizamnamesi” gibi tarih ve kavram sorunları bulunuyordu. Güncel kurumsal ve akademik kaynaklara göre 1846 Aya İrini’deki koleksiyon ilk müzecilik adımlarından biridir; Müze-i Hümayun’un kurumsal kuruluş tarihi 1869, ikinci Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi ise 1874’tür.

Osman Hamdi Bey Nemrut Dağı arkeolojik araştırması tarihi fotoğraf — Osman Hamdi Bey’in Nemrut Dağı araştırması sırasında çekilmiş tarihî fotoğrafı. Osmanlı’nın eski eser politikası ile yerli arkeolojik araştırmaların kurumsallaşmasında simgesel bir dönemi temsil eder. Görsel: Wikimedia Commons, kamu malı.

1846 öncesi: koleksiyonculuktan kuruma

Osmanlı dünyasında eski eserlerin korunması veya toplanması 19. yüzyılda birdenbire başlamadı. Saray koleksiyonları, silah hazineleri ve devşirme antik parçaların korunması daha eski dönemlere uzanır. Ancak bunları bugünkü anlamda “arkeoloji müzesi” olarak tanımlamak anakronik olur.

1846: Aya İrini’de ilk müzecilik adımı

Türk Tarih Kurumu’nun belge çalışmaları ve resmî müze tarihçeleri, Tophane Müşiri Fethi Ahmed Paşa döneminde Aya İrini’de 1846 civarında eski silahlar ile antik eserlerin ayrıldığı koleksiyon düzenini Türkiye’de modern müzeciliğin erken aşamalarından biri olarak kabul eder.

Bu koleksiyon daha sonra Müze-i Hümayun’un temelini oluşturdu. Ancak 1846’da “Müze-i Hümayun resmen kuruldu” demek doğru değildir; kurumsal tarih 1869’dur.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri bahçesinde Çinili Köşk ve Arkeoloji Müzesi — Çinili Köşk ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri. Aya İrini’den sonra koleksiyonun taşındığı Çinili Köşk, Osmanlı müzeciliğinin kurumsallaşmasında önemli bir aşamayı temsil eder. Görsel: Afurkanakin / Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

1869: Müze-i Hümayun ve ilk Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi

İstanbul Arkeoloji Müzelerinin resmî tarihçesine göre 1869, Müze-i Hümayun’un kurumsal kuruluş tarihidir. Aynı yıl Osmanlı’nın ilk kapsamlı eski eser düzenlemesi olan Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi yayımlandı.

1874 düzenlemesi neden sorunluydu?

İkinci Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi 1874’te yayımlandı. TBMM araştırma raporuna göre bu düzenleme, kazılarda bulunan eserlerin devlet, kazıcı ve arazi sahibi arasında paylaştırılmasına imkân tanıyordu. Bu sistem, eserlerin yurt dışına çıkışını önlemede yetersiz kaldı ve 1884 düzenlemesiyle köklü biçimde değiştirildi.

1881: Osman Hamdi Bey dönemi

Osman Hamdi Bey’in 1881’de müze müdürlüğüne atanması, Osmanlı müzeciliği ve arkeolojisi açısından büyük bir dönüm noktasıdır. Nemrut, Myrina, Kyme, Lagina ve özellikle Sidon/Sayda’daki çalışmalar; müze koleksiyonunun genişlemesiyle birlikte yerli arkeolojik faaliyetin görünürlüğünü artırdı.

1887–1888 Sidon Kral Nekropolü kazılarında İskender Lahdi, Ağlayan Kadınlar Lahdi ve Tabnit Lahdi gibi anıtsal eserlerin bulunması, İstanbul’da müze amacıyla tasarlanmış yeni binanın inşasını hızlandırdı.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri ana binası dış görünüm — İstanbul Arkeoloji Müzeleri ana binası. Alexandre Vallaury’nin tasarladığı yapı 13 Haziran 1891’de ziyarete açıldı. Görsel: Yair Haklai / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

İstanbul Arkeoloji Müzelerinde İskender Lahdi savaş sahnesi — Sidon Kral Nekropolü’nde 1887–1888 kazılarında ortaya çıkarılan İskender Lahdi. Bu büyük keşifler, yeni müze binasının inşasını hızlandıran başlıca etkenlerden oldu. Görsel: Yair Haklai / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

1884 Nizamnamesi neden dönüm noktası?

21 Şubat 1884’te yürürlüğe giren üçüncü Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi, eski eserlerin devlet mülkiyeti ve yurt dışına çıkarılmasının engellenmesi bakımından önemli bir kırılmadır. Kazı için ruhsat zorunluluğu ve bulunan eserlerin devlete verilmesi esası güçlendirildi.

1906’daki yeni nizamname ise önceki düzenlemelerin deneyimlerini ve artan kazı faaliyetlerini dikkate alarak sistemi ayrıntılandırdı.

1891: Arkeoloji Müzesi binası

Çinili Köşk’ün koleksiyon için yetersiz kalması üzerine Alexandre Vallaury’nin tasarladığı yeni Arkeoloji Müzesi binası 13 Haziran 1891 tarihinde açıldı. Müze, yalnız eser saklanan bir depo değil, arkeolojik koleksiyonun bilimsel ve kamusal sunumu için tasarlanmış kurumsal bir yapıydı.

Cumhuriyet döneminde arkeoloji

Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte arkeoloji; müzeler, üniversiteler, Türk Tarih Kurumu ve yabancı araştırma enstitülerinin faaliyetleriyle yeni bir kurumsal çerçeveye girdi. Arkeoloji eğitiminin üniversitelerde kurumsallaşması, müze ağının yaygınlaşması ve kazı izin sisteminin gelişmesi bu dönemin temel dönüşümleridir.

Keban Projesi ve disiplinler arası arkeoloji

TÜBİTAK Ansiklopedisi, 1960’ların sonu ve 1970’lerde yürütülen Keban Barajı kurtarma kazılarını disiplinler arası arkeolojinin önemli sıçrama noktalarından biri olarak değerlendirir. Baraj suları altında kalacak alanların belgelenmesi; arkeoloji, antropoloji, jeoloji, botanik ve diğer doğa bilimleri arasında daha yakın iş birliği kurulmasını sağladı.

Bugünkü arkeolojinin kurumsal yapısı

Günümüzde Türkiye’de arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmaları Kültür ve Turizm Bakanlığının izin ve denetimi altında, üniversiteler, müzeler ve bilimsel ekipler tarafından yürütülmektedir. Arkeoloji artık arkeometri, zooarkeoloji, arkeobotanik, jeoarkeoloji, biyoarkeoloji, uzaktan algılama ve dijital belgeleme gibi çok sayıda uzmanlıkla birlikte çalışır.

Arkeolojik Değerlendirme

Türkiye’de arkeoloji tarihi, “yabancı kazılar → Osman Hamdi Bey → Cumhuriyet” biçimindeki basit bir şemadan daha karmaşıktır.

Müzecilik, eski eser hukuku, üniversite eğitimi, kurtarma arkeolojisi, bilimsel uzmanlaşma ve kültürel miras politikaları birbirini etkileyerek gelişmiştir. 1869, 1881, 1884, 1891 ve Keban dönemi gibi eşikler bu dönüşümün farklı yüzlerini temsil eder.

Kaynakça ve Dış Bağlantılar

Sık Sorulan Sorular

Türkiye’de ilk müze hangi tarihte kuruldu?

Aya İrini’de 1846’da oluşturulan koleksiyon erken müzecilik adımıdır; Müze-i Hümayun’un kurumsal kuruluş tarihi ise 1869’dur.

İlk Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi ne zaman çıktı?

1869’da yayımlandı. Sonraki önemli düzenlemeler 1874, 1884 ve 1906 tarihlerindedir.

Osman Hamdi Bey ne zaman müze müdürü oldu?

1881’de Müze-i Hümayun müdürlüğüne atandı.

İstanbul Arkeoloji Müzesi ana binası ne zaman açıldı?

13 Haziran 1891’de ziyarete açıldı.

Yazar Notu

Serkan Doldur, arkeolog ve Arkeologlar Derneği İzmir Şubesi Yönetim Kurulu Başkanıdır. Anadolu arkeolojisi, kültürel miras, tarihî çevre, arkeoloji politikaları ve dijital belgeleme alanlarında çalışmalar yürütür.

Yayıncı

Arkeoloji.Biz

Arkeoloji, kültürel miras, müzecilik ve arkeoloji teknolojileri alanlarında güncel haber, araştırma ve değerlendirmeler yayımlayan bağımsız dijital yayın platformu.

Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü Tübitak Arkeometri