İzmir'in Doğuşu: Yeşilova ve Yassıtepe Höyüklerinde İlk Yaşam

İzmir'in Şafak Vakti: Yeşilova ve Yassıtepe Höyükleri Işığında Batı Anadolu Neolitik Kültürü

İzmir'in Doğuşu: Yeşilova ve Yassıtepe Höyüklerinde İlk Yaşam

Ege Prehistoryasında Paradigma Değişimi: Bornova Ovası

2000'li yılların başına kadar Batı Anadolu ve özellikle İzmir kıyı şeridi, Neolitik Devrim'in yayılım hatları haritasında bir tür "boşluk" veya hızlı geçiş koridoru olarak kabul ediliyordu. Genel arkeolojik kanaat, ilk yerleşik tarım kültürlerinin Orta Anadolu ve Mezopotamya ekseninde şekillendiği, Ege kıyılarının ise bu süreçle çok daha geç tanıştığı yönündeydi. Ancak Bornova Ovası’nın kalbinde yer alan Yeşilova Höyüğü’nde başlatılan sistematik arkeolojik kazılar, bu tezi tamamen geçeriz kılmıştır.

Bölgenin verimli alüvyon toprakları, Meles Çayı ve kolları tarafından beslenen zengin su kaynakları, avcılık ve toplayıcılığa imkan tanıyan ormanlık yamaçları, Neolitik topluluklar için adeta ideal bir ekosistem sunmuştur. Yapılan radyokarbon analizleri, buradaki ilk yerleşimin MÖ 6500 civarına tarihlendiğini ve Yakın Doğu ile eş zamanlı ya da hemen ardından gelişen güçlü bir yerleşik karakter taşıdığını ortaya koymuştur.

Yeşilova Höyüğü Kazıları: İlk İzmirli Toplulukların Mimarisi ve Yerleşim Düzeni

Yeşilova Höyüğü’nde ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, kentin ilk sakinlerinin mekânsal algısını ve mühendislik çözümlerini anlamamızı sağlamaktadır. En alt Neolitik tabakalarda saptanan konutlar, Orta Anadolu'nun bitişik nizam kerpiç mimarisinden (Çatalhöyük örneği gibi) belirgin şekilde ayrılır. Buradaki evler, birbirine bitişik olmayan, aralarında sokakların veya ortak kullanım alanlarının bulunduğu bağımsız üniteler şeklinde kurgulanmıştır.

İlk evlerin inşasında Ege'nin iklimsel koşullarına uygun olarak ahşap dikmeler, saz ve kamış örgüler kullanılmış, bu örgülerin üzeri ise kalın bir çamur tabakasıyla sıvanmıştır (wattle and daub tekniği). İlerleyen evrelerde tabanların titizlikle kireçle sıvandığı, evlerin merkezinde ise pişirme ocaklarının ve erzak depolama çukurlarının yer aldığı görülmektedir. Birbirini takip eden yangın ve sel tabakaları, toplulukların doğa olaylarına karşı verdikleri mücadeleyi ve aynı alanda evlerini defalarca yeniden inşa ettiklerini belgelemektedir.

Çevre Koşulları ve Subsistans (Geçim) Stratejileri: Bornova'nın İlk Çiftçileri

Kazılarda ele geçen zooarkeolojik ve arkeobotanik veriler, ilk İzmirlilerin zengin beslenme menüsünü ve gelişmiş geçim stratejilerini doğrulamaktadır. Bornova Ovası’nın ilk sakinleri evcilleştirilmiş koyun, keçi ve sığır beslemekte; aynı zamanda doğadaki yabani geyik, yaban domuzu ve kuş türlerini avlamaktaydı. Toprak analizlerinde bulunan emmer ve einkorn buğdayı ile arpa kalıntıları, tarımın planlı ve yerleşik bir sistem dahilinde yapıldığını kanıtlamaktadır.

Bununla da kalmayıp, höyükte yoğun miktarda bulunan deniz kabukluları ve balık kemikleri, bu toplulukların İzmir Körfezi'nden de aktif olarak beslendiğini, yani denizel kaynakları tüketme konusunda ileri düzeyde bir farkındalığa sahip olduklarını göstermektedir.

Yassıtepe Höyüğü: Kalkolitik Dönem ve Erken Tunç Çağı Metalurjisinin Gelişimi

Yeşilova’nın sadece birkaç yüz metre kuzeyinde yer alan Yassıtepe Höyüğü, tarih öncesi kesintisiz kronolojinin bir diğer önemli halkasını oluşturur. Yeşilova'da yaşamın yavaş yavaş seyrelmeye başladığı Geç Neolitik ve Kalkolitik dönemlerde, Yassıtepe'de yerleşik hayatın canlandığı görülür. Yassıtepe kazılarının en çarpıcı yönlerinden biri, Erken Tunç Çağı'na ait sur sistemleri ve metalurji atölyeleridir.

MÖ 3000'li yıllara gelindiğinde Yassıtepe sakinlerinin maden işleme teknolojisinde büyük bir sıçrama gerçekleştirdiği ele geçen üfleçler, potalar ve cüruflardan anlaşılmaktadır. Ege adaları ve Troya ile doğrudan ticari bağları gösteren gaga ağızlı testiler, üç ayaklı kaplar ve mermer idoller, İzmir’in bu dönemde basit bir köy yerleşimi olmaktan çıkıp, bölgesel ticaret rotalarını kontrol eden stratejik bir proto-kent (kentleşme öncesi merkez) kimliği kazandığına işaret eder.

Maddi Kültür Kalıntıları: Çömlekçilik Teknolojisinden İnanç Sembolizmine

Höyüklerde bulunan el yapımı seramikler, prehistorik dönem zanaatkarlarının estetik ve fonksiyonel arayışlarını en iyi yansıtan unsurlardır. İlk evrelerde kahverengi ve koyu tonlarda, kaba hamurlu üretilen kaplar; zamanla ustalaşmış bir teknikle kırmızı astarlı, parlatılmış ve hatta üzerlerine kazıma bezemeler yapılmış formlara dönüşmüştür. Özellikle kapların üzerindeki insan veya hayvan figürünü andıran kabartmalar, dönemin sanatsal dilini sembolize eder.

İnanç dünyasına gelindiğinde ise pişmiş topraktan üretilen stilize kadın figürinleri (Ana Tanrıça heykelcikleri) dikkat çekmektedir. Bu heykelcikler, doğurganlığı, bereketi ve doğanın döngüsünü simgeleyen köklü bir Ege-Anadolu inanç sisteminin bu topraklardaki en erken temsilcileridir. Ayrıca obsidyen (volkanik cam) ve çakmak taşından üretilen jilet keskinliğindeki ok uçları ile oraklar, avcılık ve hasat teknolojisinin ne denli rafine olduğunu kanıtlamaktadır.

Halkla Buluşan Arkeoloji ve Kentlilik Bilinci

Yeşilova ve Yassıtepe Höyükleri, sadece bilimsel birer kazı alanı olmanın ötesinde, modern İzmir halkının kentsel aidiyet bağlarını güçlendiren birer eğitim ve kültür merkezidir. Yaşar Müzesi çatısı altında gerçekleştirilen bu tür nitelikli buluşmalar, geçmişin tozlu sayfalarını bugünün yaşayan kentiyle entegre etmektedir. Bilimsel verilerin toplumla paylaşılması, sadece tarihi korumakla kalmayıp, geleceğin kentsel planlamasında ve kültürel kimliğin korunmasında rehberlik edecek en güçlü pusulayı oluşturmaktadır. 

Arkeoloji disiplininin sahadaki en güncel verileri, buluntu analizleri ve bu iki höyüğün kent tarihindeki yeri, düzenlenen bilimsel etkinlikler ve uzman konferansları vasıtasıyla geniş kitlelerle paylaşılmaktadır. Bu sayede, üzerinde yaşadığımız modern kentsel dokunun altında yatan prehistorik miras, toplum nezdinde hak ettiği bilimsel ve kültürel değeri bulmaktadır.