Giriş

Arkeoloji dünyasında uzun yıllar boyunca yerleşik yaşamın ve anıtsal mimarinin gelişiminin, tarımın keşfi ve hayvanların evcilleştirilmesiyle doğrudan bağlantılı olduğu kabul edilmiştir. Ancak Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Şanlıurfa platosunda gerçekleştirilen son dönem kazıları, bu doğrusal tarih anlatısını kökten değiştirmiştir. Göbeklitepe ile başlayan ve günümüzde "Taş Tepeler" başlığı altında Karahantepe, Sayburç, Sefertepe ve Harbetsuvan gibi on iki farklı noktada sürdürülen araştırmalar, avcı-toplayıcı toplulukların karmaşık bir sosyal organizasyona ve gelişmiş bir sembolik dünyaya sahip olduğunu göstermektedir.

Bu anıtsal alanlar, sadece ritüel amaçlı toplanma noktaları olmanın ötesinde, yazının henüz icat edilmediği bir dönemde toplumsal bilginin, mitolojik anlatıların ve soy kütüklerinin korunduğu, aktarıldığı ve görselleştirildiği birer "hafıza merkezi" olarak işlev görmüştür. Taş üzerine kazınan yüksek kabartmalar, insan ve hayvan figürleri, erken Neolitik insanın kozmolojik algısını ve toplumsal belleğini günümüze taşımaktadır.

Tarihsel ve Arkeolojik Bağlam

MÖ 10.000 ila 8.000 yılları arasına, yani Çanak Çömleksiz Neolitik (PPN - Pre-Pottery Neolithic) döneme tarihlenen Taş Tepeler yerleşimleri, mimari tasarımları ve buluntu repertuarlarıyla dikkat çekmektedir. Bu dönemde insanlar henüz tarımsal üretime tam anlamıyla geçmemiş, yabani tahıl toplayıcılığı ve yoğun avcılık faaliyetlerini sürdürmekteydi. Buna rağmen, tonlarca ağırlıktaki kireçtaşı sütunları ocaklardan kesip taşımak ve bunları dairesel ya da dikdörtgen planlı yapılar içine dikmek için büyük bir iş gücü organizasyonu gerçekleştirmişlerdir.

Söz konusu yapılarda yer alan T-biçimli dikilitaşlar, stilize edilmiş insan figürlerini temsil etmektedir. Bu dikilitaşların üzerinde yer alan kol, el, kemer ve peştamal kabartmaları, bu anıtsal unsurların antropomorfik (insan biçimli) karakterini doğrulamaktadır. Dikilitaşların yüzeylerinde ve yapıların duvarlarında yer alan leopar, yılan, akbaba, tilki ve yaban domuzu gibi yırtıcı hayvan tasvirleri ise rastgele seçilmiş süslemeler değildir. Her bir figür, topluluğun ortak belleğinde yer alan bir anlatının, belki de bir klan sembolünün veya yaratılış mitinin görsel kodlarıdır.

Sayburç kazılarında açığa çıkarılan ve duvara işlenmiş olan insan ve leopar sahneleri, Neolitik insanın anlatı sanatındaki gelişimini açıkça ortaya koymaktadır. Burada, bir insanın iki yanında yer alan yırtıcı hayvanlarla olan ilişkisi, adeta bir hikayenin donmuş bir karesi gibi tasvir edilmiştir. Bu durum, sözlü kültürün görsel sanat aracılığıyla mekansallaştırıldığını ve kalıcı hale getirildiğini kanıtlamaktadır.

Uzman Değerlendirmesi