Salkaya’da ne bulundu?

Elazığ merkez ilçeye bağlı Salkaya/Hersenk köyü yakınındaki alan, Kültür Portalı’nda Hersenk Aşağı Harebe Yerleşim Alanı adıyla kayıtlıdır. Buluntu 2023 yılında ağaç/fidan dikimi sırasında fark edildi ve Elazığ Arkeoloji Müzesi tarafından kurtarma kazısı başlatıldı.

İlk çalışmalar yaklaşık 84 m² büyüklüğünde, hayvan, bitki ve geometrik motiflerle bezeli taban mozaiğini ortaya çıkardı. Mozaikte aslan, dağ keçisi, ördek, tazı, geyik, sülün, yaban domuzu, ayı, kaz, Anadolu parsı ve çeşitli kuş/bitki betimleri bulunuyor.

Kazılar ilerledikçe kilise apsisi, şarap üretimiyle ilişkili düzenekler, sıvı işleme/üretim mekânları, hamam, depolama alanları, taş döşeli yol, su kanalı ve farklı mimari kalıntılar belgelendi. Alan genel olarak Geç Roma–Erken Bizans / Geç Antik Çağ yerleşimi olarak değerlendiriliyor.

Gerçekten bir Roma villası mı?

2026 tarihli bazı haberler alanı kesin biçimde “Roma villası” olarak tanımlıyor. Ancak Mart 2026’da yayımlanan hakemli bilimsel çalışma daha temkinlidir.

Mehmet Kayhan Murat, Mikail Tofur, Emre Çayır ve Gencay Güloğlu’nun Journal of Palmette’te yayımlanan “Yeni Bir Geç Antik Çağ Yerleşimi Salkaya; Keşif ve İlk Kazılar” başlıklı makalesinde alanın işlevinin henüz kesinleşmediği belirtiliyor. Araştırmacılar iki ana olasılığı tartışıyor: yakınındaki Rhandeia ile ilişkili askerî bir yerleşim/kamp ihtimali veya büyük bir kırsal villa kompleksi.

Dolayısıyla bugün için en güvenli tanım, Geç Antik Çağ yerleşimi ve yapı kompleksidir. Villa yorumu güçlü bir olasılık olabilir; ancak nihai bilimsel kazı sonuçları tamamlanmadan kesin tarihsel kimlik gibi sunulmamalıdır.

Alan nasıl 1. derece arkeolojik sit oldu?

Bir tarlada arkeolojik buluntu görülmesi, taşınmazı otomatik olarak aynı dakika “1. derece sit” yapmaz. Türkiye’de arkeolojik sit sınırlarının tespiti ve tescili ilgili mevzuat çerçevesinde uzman incelemesi ve Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kararı gerektirir.

Salkaya dosyasında Diyarbakır Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 28 Şubat 2024 tarih ve 10377 sayılı kararıyla 236 ada 8–24 numaralı özel mülkiyet parsellerinin karar eki sınır içinde kalan kesimlerini I. Derece Arkeolojik Sit olarak tescil etti. Kararda tapu kütüğüne “I. (Birinci) Derece Arkeolojik Sit Alanıdır” şerhi konulması da istendi.

2023 kazı raporunda taban mozaiğinin özellikle 236 ada 19 parselde bulunduğu belirtilmektedir.

Tarım tamamen yasaklandı mı?

Hayır; ancak çok ciddi sınırlamalar getirildi. Salkaya için 10377 sayılı Kurul kararının geçiş dönemi koruma esasları somut olarak şunları öngörüyor:

• Alan bilimsel koruma çalışmaları dışında aynen korunacak.
• Yeni yapılaşma yapılamayacak; bilimsel kazılar dışında kazı yapılamayacak.
• Yeni tarım alanı açılamayacak.
• Sınırlı mevsimlik tarımsal faaliyetler devam edebilecek.
• Sera faaliyetleri ancak Koruma Bölge Kurulunun uygun bulması halinde sürdürülebilecek.
• Höyük üzerinde toprağın sürülmesine dayanan tarımsal faaliyet yapılamayacak.
• Yeni ağaçlandırma/ağaç dikimi yapılamayacak; mevcut ağaçların ürünleri toplanabilecek.
• Taş, toprak, kum vb. alınamayacak; döküm yapılamayacak.

Dolayısıyla “sit ilan edilince çiftçi tarlaya bir daha giremez” cümlesi de “eskisi gibi istediği tarımı yapabilir” cümlesi de doğru değildir. Kullanım, alan özelindeki Kurul kararına göre belirlenir.

Mülkiyet devlete mi geçer?

Hayır. Sit tescili, özel mülkiyeti kendiliğinden sona erdirmez. Tapudaki malik yine taşınmazın sahibidir; ancak taşınmaz üzerindeki kullanım ve yapılaşma hakları kültür varlığı koruma hükümleriyle sınırlandırılır.

Devletin mülkiyeti edinmesi için ayrı bir hukuki işlem gerekir: örneğin kamulaştırma, satın alma, trampa veya malik tarafından başka bir tasarruf.

Bu ayrım çok önemlidir. Sit kararı bir mülkiyet devri değil, kamu yararı amacıyla getirilen koruma rejimidir.

Buluntu çıkarsa arazi sahibi ne yapmak zorunda?

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 4. maddesi uyarınca taşınır veya taşınmaz kültür varlığı bulan kişiler, malik veya zilyetler durumu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara veya ilgili mülki idare amirliğine bildirmek zorundadır.

Doğru davranış; buluntuyu sökmemek, temizlemeye çalışmamak, satmamak, başka yere taşımamak ve mümkünse bulunduğu noktayı bozmadan yetkili kuruma haber vermektir.

Kendi tarlasında eser bulan kişiye ödül verilir mi?

Buradaki en yaygın yanlış bilgi budur.

2863 sayılı Kanun’un 64. maddesi taşınır kültür varlıkları için ikramiye sistemini düzenler. Kanuna göre:

Bu sistem taşınır kültür varlığı buluntuları içindir. Mozaik, yapı temeli, hamam veya kilise gibi taşınmaz arkeolojik kalıntılar için “eser bedelinin belli yüzdesi arazi sahibine ödenir” şeklinde genel bir ikramiye mekanizması yoktur.

Kazı nedeniyle zarar oluşursa tazminat var mı?

2863 sayılı Kanun’un 42. maddesi, ruhsatlı kazı, sondaj ve araştırma yapılması gereken özel mülkiyetteki taşınmazlarda maliklerin çalışmaya izin vermekle yükümlü olduğunu; buna karşılık bu çalışmalar nedeniyle doğan zararın tazmin edilmesini öngörür.

Tazminat, “tarlada arkeolojik eser bulunduğu için ödenen ödül” değildir. Kazı/araştırma faaliyetinin malike verdiği somut zarar ile ilgilidir ve Bakanlıkça oluşturulan komisyon tarafından değerlendirilir.

Kanunun 20. maddesinde de yerinde korunması gereken taşınmaz kültür varlıklarıyla ilgili olarak, bir kültür varlığının taşınması halinde malikin uğradığı zararın komisyonca belirlenerek karşılanabilmesine ilişkin hüküm vardır.

Bu nedenle hak taleplerinde şu üç şeyi birbirine karıştırmamak gerekir: ikramiye, kazı zararı tazminatı ve kamulaştırma bedeli.

Kamulaştırma otomatik mi?

Hayır. 2863 sayılı Kanun, korunması gerekli kültür varlıkları ve koruma alanlarının gerekli görüldüğünde kamulaştırılmasına imkân verir; ancak her 1. derece arkeolojik sit otomatik olarak ve derhal kamulaştırılmaz.

Kamulaştırma işlemi kamu idaresinin programı, koruma gereksinimi, bütçe/ödenek ve Kamulaştırma Kanunu süreçleri çerçevesinde yürütülür.

Ayrıca kamulaştırma bedeli belirlenirken taşınmaz üzerinde bulunan arkeolojik eserlerin eskilik, nadirlik veya sanat değeri taşınmaz değerine ek bir piyasa primi olarak hesaplanmaz. Başka bir ifadeyle, “tarlamda Roma mozaiği çıktı, o halde arazi çok daha pahalı kamulaştırılır” sonucu mevzuattan çıkmaz.

Hazine arazisiyle trampa mümkün mü?

2863 sayılı Kanun ve Kültür ve Turizm Bakanlığı uygulamalarında bazı özel mülkiyet taşınmazlarının Hazine taşınmazlarıyla trampa edilmesi mümkündür. Ancak bu hak her sit parseli için otomatik değildir.

Bakanlığın trampa düzenlemeleri esas olarak, özel mülkiyette olup taşınmaz kültür ve tabiat varlığı nedeniyle sit alanı ilan edilen ve kesin inşaat yasağı getirilen taşınmazları kapsar. Başvuru, uygunluk, değerleme, Hazine taşınmazı seçimi ve diğer idari koşullar ayrı ayrı incelenir.

Bu nedenle Salkaya’daki bir malikin “1. derece sit oldum, devlet bana istediğim Hazine arazisini vermek zorunda” şeklinde doğrudan bir talep hakkı bulunduğu söylenemez. Fakat şartlar uygunsa trampa prosedürünü araştırma ve başvuru imkânı vardır.

Vergi ve harç muafiyeti var mı?

2863 sayılı Kanun’un 21. maddesi önemli fakat çoğu zaman gözden kaçan bir hak sağlar. Tapu kütüğüne “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır” kaydı konulan taşınmazlar ile arkeolojik sit alanı olup kesin yapılanma yasağı getirilen parseller, kanundaki koşullar çerçevesinde emlak vergisi ve bazı vergi, resim ve harçlardan muafiyet kapsamına girebilir.

Muafiyetin somut parsel ve kullanım açısından uygulanması için malik, tapu şerhi ve Kurul kararıyla ilgili belediye/vergi idaresine başvurmalı; parselin hangi hüküm kapsamında olduğunun teyidini istemelidir.

Sit alanındaki tarla satılabilir mi?

2863 sayılı Kanun’da “arkeolojik sit alanındaki özel mülkiyet taşınmazı hiçbir şekilde satılamaz veya kiralanamaz” şeklinde genel bir yasak yoktur.

Taşınmaz özel mülkiyette kalıyorsa devredilebilir; ancak tapudaki sit/kültür varlığı şerhi yeni maliki de bağlar. Kullanım, tarım, yapılaşma ve fiziki müdahale kısıtlamaları taşınmaz el değiştirdiğinde ortadan kalkmaz.

Dolayısıyla hukuken satış olanağı ile ekonomik olarak alıcı bulabilme/değer sorunu farklı meselelerdir.

Tarlasında arkeolojik buluntu çıkan arazi sahibi ne yapmalı?

1. Çalışmayı durdurun ve buluntuyu yerinden oynatmayın.
2. En geç üç gün içinde Müze Müdürlüğü, muhtarlık veya mülki idareye bildirin.
3. Bildirim tutanağı, fotoğraf, tarih ve konumu belgeleyin.
4. Yapılan kazı/sondaj nedeniyle ürün, ağaç, sulama sistemi veya başka maddi zarar oluşursa bunu yazılı ve görsel olarak kayıt altına alın.
5. Koruma Bölge Kurulu kararının ve sit haritasının bir örneğini isteyin.
6. Tapuya hangi şerhin işlendiğini kontrol edin.
7. Parsel bazında tarımsal kullanımın tam olarak neye izin verdiğini Kurul kararından okuyun; sözlü bilgiyle yetinmeyin.
8. Uzun süreli kullanım kaybı varsa kamulaştırma programı, trampa ve vergi muafiyeti seçeneklerini ilgili idarelere yazılı sorun.
9. Gerekirse kültür varlığı hukuku ve kamulaştırma konusunda uzman hukukçudan destek alın.

Salkaya örneğinde ne biliyoruz?

Arkeolojik ve Hukuki Değerlendirme