Giriş

İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Miras ekipleri tarafından Saraçhane Arkeoloji Parkı’nda yürütülen sistematik kazı çalışmaları, kentin erken dönem mimari ve kültürel dokusuna dair önemli veriler sunmaya devam ediyor. Son olarak, 6. yüzyıla tarihlenen St. Polyeuktos Kilisesi’nin kalıntıları arasında gerçekleştirilen kazılarda, yaklaşık 58 santimetre yüksekliğinde, mermerden yontulmuş bir Pan heykeli parçası bulundu. Sol kolu ve gövdesinin alt kısmı eksik olan heykelin, üslup özelliklerine dayanarak Roma dönemine (yaklaşık MS 2. yüzyıl) ait olduğu tahmin ediliyor.

Bu buluntu, sadece estetik bir sanat eseri olmanın ötesinde, Hristiyanlığın resmi din olarak kabul edilmesinden sonra inşa edilen anıtsal bir kilise kompleksinde, pagan inancına ait bir figürün varlığını açıklaması bakımından büyük bir bilimsel önem taşıyor.

Tarihsel ve Arkeolojik Bağlam

Keşfin yapıldığı Saraçhane Arkeoloji Parkı, Doğu Roma İmparatorluğu’nun (Bizans) başkenti Konstantinopolis’in en prestijli yapılarından biri olan St. Polyeuktos Kilisesi’ne ev sahipliği yapmaktadır. İmparator I. Justinianus’un tahta çıkışından hemen önce, soylu Anicia Juliana tarafından 524-527 yılları arasında inşa ettirilen bu kilise, Hagia Sophia (Ayasofya) yapılana kadar kentin en büyük dini yapısı konumundaydı. Süleyman Mabedi’nin boyutlarına atıfta bulunarak inşa edilen bu anıtsal yapı, 11. yüzyıldaki Latin istilası sırasında yağmalanmış ve zamanla harabeye dönmüştür.

Mitolojide yarı keçi yarı insan formunda tasvir edilen, çobanların, sürülerin ve kırların tanrısı olan Pan’ın heykelinin bu alanda bulunması, arkeolojide "spolia" (devşirme malzeme) kullanımı veya antik dönem koleksiyonculuğu kavramlarıyla açıklanmaktadır. Konstantinopolis’in inşası sırasında ve sonrasında, imparatorluğun dört bir yanından getirilen pagan heykellerinin, kentin meydanlarını, saraylarını ve hatta dini yapıların yakın çevrelerini süslemek amacıyla sanatsal birer obje olarak yeniden konumlandırıldığı bilinmektedir.

Uzman Değerlendirmesi

Kazı ekibinden elde edilen ilk bilgilere göre, heykelin bulunduğu tabaka ve çevresindeki seramik buluntular, eserin kilisenin yıkım veya yeniden kullanım evrelerine ait dolgular içerisinde kaldığını göstermektedir. Bu durum, eserin kilisenin aktif olarak kullanıldığı dönemde nerede durduğuna dair kesin bir kanıt sunmasa da, kentin geçirdiği inançsal dönüşümün fiziksel izlerini takip etmek açısından eşsiz bir veri sunmaktadır.