Neden dijital arşiv ayrı bir sorun?

Arkeolojik kazı geri döndürülemez. Kazılan tabaka fiziksel olarak ortadan kalktığında çizim, fotoğraf, ölçü, numune kaydı ve veri tabanı o bağlamın bilimsel temsilcisi haline gelir. Günümüzde bu kayıtların büyük bölümü dijital üretiliyor.

Risk, dijital olmasından değil yaşam döngüsünün planlanmamasından doğar: disk arızası, unutulan parola, kapanan bulut hizmeti, eskiyen yazılım, proje çalışanının ayrılması veya dosyanın ne olduğunu açıklayan metadata bulunmaması veriyi fiilen kullanılamaz hale getirebilir.

FAIR ilkeleri nedir?

FAIR, Findable, Accessible, Interoperable, Reusable yani bulunabilir, erişilebilir, birlikte çalışabilir ve yeniden kullanılabilir veri hedefini ifade eder. ADS, arkeolojik veriyi FAIR hale getirmek için kalıcı DOI, zengin metadata, açık protokoller, sürdürülebilir erişim, veri lisansları ve provenans bilgisini temel araçlar arasında sayar.

Neden güvenilir depo gerekir?

CIfA’nın Dig Digital rehberi, arkeolojik dijital arşivin uzman bir güvenilir depoya teslim edilmesini önerir. Böyle bir depo yalnız dosyayı “saklamaz”; bütünlük kontrolü, format göçü, yedekleme, kalıcı kimlik ve erişim politikası uygular.

ADS 1996’dan beri arkeoloji ve tarihî çevre verilerinin uzun vadeli dijital korunmasına odaklanan uzman bir depodur ve aktif veri kürasyonu uygular.

Metadata neden verinin kendisi kadar önemli?

“IMG_4382.jpg” veya “model_final_v7.obj” isimli dosyalar yıllar sonra tek başına çok az şey anlatır. Hangi açmada, hangi tarihte, hangi koordinat sisteminde, kim tarafından ve hangi yöntemle üretildiği bilinmiyorsa bilimsel yeniden kullanım güçleşir.

Bu nedenle veri arşivinde bağlam numarası, alan adı, tarih, üretici, donanım/yazılım, koordinat sistemi, lisans, dosya ilişkileri ve işleme adımları gibi metadata açık biçimde tutulmalıdır.

Dosya formatı seçimi

Uzun vadeli korumada tek bir “doğru format” yoktur. Depolar farklı veri türleri için tercih edilen ve kabul edilen format listeleri yayımlar. Temel ilke, mümkün olduğunca iyi belgelenmiş, yaygın, dışa aktarılabilir ve açık teknik özelliklere sahip formatları tercih etmektir.

Tescilli CAD/GIS veya fotogrametri proje dosyası yalnız başına bırakılmamalı; mümkün olduğunda standart dışa aktarımlar ve üretim metadata’sıyla birlikte teslim edilmelidir.

CIDOC CRM ne işe yarar?

CIDOC Conceptual Reference Model, kültürel miras bilgisini farklı veri kaynakları arasında ilişkilendirmek için ortak kavramsal yapı sağlar. Örneğin bir buluntu, kazı olayı, kişi, yer, zaman aralığı ve dokümantasyon kaydı arasındaki ilişkiler ortak bir semantik çerçevede ifade edilebilir.

CIDOC CRM’nin kendisi “CSV yerine kullanılacak dosya biçimi” değildir; veri entegrasyonu ve anlam ilişkileri için ontolojidir.

3B modeller nasıl arşivlenmeli?

Bir 3B model yalnız nihai mesh dosyasından ibaret değildir. Fotoğraflar, kamera bilgileri, yer kontrol noktaları, ölçek verisi, koordinat referans sistemi, yoğun nokta bulutu, mesh, texture ve işleme raporu araştırmanın yeniden üretilebilirliği açısından önemlidir.

Yedekleme ile arşivleme aynı şey mi?

Hayır. Harici disk ve bulut kopyası günlük iş güvenliği için gereklidir; ancak uzun vadeli arşiv bundan daha fazlasıdır. Kurumsal sorumluluk, kalıcı tanımlayıcı, metadata, format yönetimi ve erişim politikası gerektirir.

Kazı başlamadan veri yönetim planı

Dijital koruma sezon sonunda “dosyaları bir yere yüklemek” değildir. Veri yönetim planında daha proje başında dosya adlandırma, klasör yapısı, koordinat sistemi, yedekleme, hassas veri, lisans, arşiv deposu, teslim formatı ve maliyet belirlenmelidir.

Arkeolojik Değerlendirme