Şeytan Deresi Nekropolü nerede?

Nekropol, Batman’ın Gercüş ilçesine bağlı Bağözü Köyü Arık (Dera Ser) Mezrası sınırları içindeki Şeytan Deresi mevkisinde bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Hasankeyf Müze Müdürlüğü sayfasında alan, resmî adıyla “Bağözü Köyü Dera Ser Şeytan Deresi Nekropolü” olarak geçiyor ve burada gerçekleştirilen kurtarma kazılarından çıkarılan eserlerin Hasankeyf Müzesi koleksiyonuna eklendiği belirtiliyor.

Arık/Dera Ser çevresi tek başına bu mezarlıkla sınırlı bir arkeolojik alan değildir. Aynı mikrocoğrafyada insan, dağ keçisi ve av sahnelerini içeren çeşitli resimli kaya sığınakları da biliniyor. Dolayısıyla Şeytan Deresi nekropolü, Dicle Havzası’nın uzun süreli kullanımının tek bir dönemini temsil ediyor.

Kazılar ne zaman ve neden yapıldı?

Kamuoyuna yansıyan ayrıntılı kazı bilgilerinde çalışmaların 17 Ocak 2023’te başladığı ve 25 Ekim 2024’te tamamlandığı belirtiliyor. Yaklaşık iki yıl devam eden kurtarma kazıları Hasankeyf Müze Müdürlüğü başkanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda yürütüldü.

İlk haberlerde nekropolün yörede yapılan incelemeler sırasında fark edilmesinin ardından sistematik kurtarma kazısına geçildiği aktarılmıştı. Daha sonraki kazılar yaklaşık 830 m² alanda genişletildi ve mezarlığın beklenenden çok daha büyük bir urne topluluğu içerdiği görüldü.

Mardin Artuklu Üniversitesi Antropoloji Bölümü de Şeytan Deresi (Dera Ser) kazısını, öğretim elemanlarının katkı sunduğu saha projeleri arasında listeliyor. Bu durum, projenin yalnızca eser çıkarma operasyonu değil; antropoloji, arkeoloji ve konservasyonun birlikte yürütüldüğü disiplinlerarası bir araştırma olduğunu gösteriyor.

344 urne, 4 sanduka ve 1 hocker mezar

Şeytan Deresi’nin en çarpıcı özelliği mezar sayısından çok, farklı gömü geleneklerinin aynı nekropolde birlikte görülmesidir.

Bu tablo bize, nekropol toplumunun ölüm ritüelinin tek tip olmadığını gösteriyor. Kremasyon çok baskın olmakla birlikte inhumasyon, yani yakılmadan doğrudan gömme uygulamasının da varlığı dikkat çekiyor.

Burada özellikle bir yanlış anlamayı önlemek gerekir: 344 urne, otomatik olarak 344 birey anlamına gelmeyebilir. Bazı urnelerde birden fazla bireyin kemikleri bulunabilir; bazıları ise eksik veya sembolik gömü olabilir. Kesin minimum birey sayısı ancak antropolojik analizlerle belirlenebilir.

Kremasyon ve urne mezar ne demektir?

Kremasyon, ölünün bedeninin yakılması ve geriye kalan yanmış kemiklerin belirli bir ritüel çerçevesinde gömülmesidir. Şeytan Deresi’nde baskın uygulama, yakma işleminden sonra seçilen kemiklerin seramik kaplara, yani urnelere konularak toprağa gömülmesidir.

Bu durumda arkeologların sorması gereken temel sorulardan bazıları şunlardır:

• Bedenler nekropolün içinde mi yoksa başka bir yerde mi yakıldı?
• Yakma sıcaklığı neydi?
• Yanmış kemiklerin tamamı mı, belirli bölümleri mi urneye alındı?
• Çocuk ve yetişkinler için aynı uygulama mı kullanıldı?
• Urnelerin kapakları ve mezar çukurları standart mıydı?
• Mezar hediyeleri yakma işleminden önce mi sonra mı eklendi?

Bu soruların yanıtı, yalnızca kapların sayılmasıyla değil; yanmış kemik analizi, arkeobotanik, mikrostratigrafi, seramik tipolojisi ve mezarların mekânsal dağılımı birlikte incelenerek verilebilir.

747 buluntu bize ne söylüyor?

Kazılarda 327 envanterlik ve 420 etütlük olmak üzere 747 eser kayıt altına alındı. Kamuoyuna açıklanan buluntu grupları arasında;

• ok ve mızrak uçları,
• bıçak ve kamalar,
• diğer silah ve savaş aletleri,
• bilezik ve küpeler,
• kişisel süs eşyaları,
• silindir mühürler ve baskı mühürler

yer alıyor.

Silindir mühürler özellikle önemlidir. Yakın Doğu’da mühür, yalnızca dekoratif bir nesne değildir; idari işlemler, kimlik, mülkiyet, ekonomik kontrol ve toplumsal statüyle ilişkilidir. Dolayısıyla mühürlerin ikonografisi, malzemesi ve üretim tekniği incelendiğinde mezarlığa gömülen kişiler ile bölgesel yönetim ağı arasındaki bağlara ilişkin önemli bilgiler elde edilebilir.

Bununla birlikte “747 eser bulundu” ifadesi, 747 mezar hediyesi olduğu anlamına gelmez. Arkeolojik envanterde bir arada bulunan parçalar farklı kategorilerde kaydedilebilir ve her buluntu aynı tarihsel ağırlığa sahip değildir.

Bir askerî garnizonun mezarlığı mı?

Hasankeyf Müze Müdürü Şehmus Genç, mezar hediyeleri arasında savaş aletlerinin yoğunluğuna dikkat çekerek buluntuların bölgede “savaşçı bir topluluk”, “askerî garnizon gibi bir merkez” veya bir kontrol mekanizması bulunmuş olabileceğini düşündürdüğünü ifade etti.

Bu son derece önemli bir hipotezdir; ancak şimdilik hipotez olarak tutulmalıdır.

Silahların mezarlarda bulunması her gömülen bireyin savaşçı olduğu anlamına gelmez. Silahlar;

• mesleki kimliği,
• erkeklik/statü ideolojisini,
• seçkinlik göstergesini,
• toplumsal rolü,
• mezar ritüelindeki sembolik bir tercihi

yansıtabilir.

“Askerî garnizon” yorumunun güçlenmesi için nekropolün ilişkili olduğu yerleşmenin belirlenmesi, savunma mimarisi, askerî üretim/lojistik kanıtları ve mezarlara gömülen bireylerin demografik profili birlikte incelenmelidir.

“Yeni Asur mezarlığı” demek neden yeterli değil?

Şeytan Deresi nekropolü kamuoyunda ağırlıklı olarak Yeni Asur Dönemi ile ilişkilendiriliyor. Yaklaşık 3 bin yıl önce Yukarı Dicle Havzası, Yeni Asur İmparatorluğu’nun kuzey sınır bölgesi ve önemli bir geçiş koridoruydu.

Fakat burada arkeolojik terminolojide çok önemli bir ayrım vardır:

Nitekim Demir Çağı Asur dünyasına ilişkin arkeolojik çalışmalar, kremasyonun klasik Asur gömü geleneği içinde yaygın ve tipik bir uygulama olmadığını göstermektedir. Yukarı Dicle’deki kremasyon örneklerinin, Asur egemenliği altında yaşayan yerel topluluklar, farklı kökenli nüfus grupları veya imparatorluk politikaları sonucunda bölgeye yerleştirilmiş topluluklarla ilişkili olabileceği tartışılmaktadır.

Bu yüzden Şeytan Deresi’ni daha dikkatli biçimde şöyle tanımlamak mümkündür:

Yeni Asur siyasi-kültürel dünyası içindeki Yukarı Dicle Havzası’na ait, kremasyonun baskın olduğu bir Demir Çağı nekropolü.

Bu tanım, hem kronolojiyi korur hem de kimlik meselesini henüz kanıtlanmamış bir etnik etikete indirgemez.

Yukarı Dicle’de kremasyonun arkeolojik paralelleri

Şeytan Deresi tek başına ortaya çıkmış bir gömü geleneği değildir. Ilısu Barajı kurtarma projeleri ve Yukarı Dicle araştırmaları sayesinde bölgede Demir Çağı kremasyonlarının başka örnekleri de bilinmektedir.

A. Tuba Ökse ve Serpil Eroğlu’nun Yukarı Dicle’deki Demir Çağı kremasyon geleneğini inceleyen çalışması, Kavuşan Höyük ve Zeviya Tivilki gibi alanların bu tartışmadaki önemini ortaya koyuyor. Kemalettin Köroğlu’nun Demir Çağı Yukarı Dicle’sine ilişkin değerlendirmesi de kremasyonun Asur geleneğine yabancı veya en azından olağandışı olabileceğine, bu nedenle yerel ve farklı kökenli nüfus gruplarının dikkate alınması gerektiğine işaret ediyor.

Şeytan Deresi’ndeki 344 urnenin bilimsel yayını tamamlandığında, bu küçük örneklemlerin çok daha büyük bir veri setiyle karşılaştırılması mümkün olacak.

Dicle Havzası neden bu kadar önemli?

Yukarı Dicle Havzası, Mezopotamya ovaları ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun dağlık kesimleri arasında doğal bir geçiş koridorudur. Nehir ve kolları; tarım, hayvancılık, ulaşım, askerî hareketlilik ve ticaret açısından tarih boyunca belirleyici olmuştur.

Özellikle Demir Çağı’nda bu coğrafya yalnızca Asur ile Urartu arasında çizilmiş basit bir sınır hattı değildi. Yerel topluluklar, yarı göçer gruplar, imparatorluk görevlileri ve farklı kültürel geleneklerin kesiştiği karmaşık bir bölgeydi.

Batman çevresindeki Hasankeyf, Gre Amer, Hallan Çemi, Çemi Alo ve diğer yerleşmeler; Diyarbakır havzasındaki Körtik Tepe, Ziyaret Tepe, Kavuşan ve diğer kurtarma kazılarıyla birlikte ele alındığında Dicle’nin binlerce yıl boyunca yalnızca bir su kaynağı değil, kültürel dolaşım ekseni olduğu açıkça görülür.

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Hasankeyf Müzesi koleksiyonunun Paleolitik’ten Cumhuriyet dönemine kadar çok geniş bir kronolojiyi barındırması da bu arkeolojik yoğunluğun doğrudan sonucudur.

Arık/Dera Ser’in daha eski kaya sanatı mirası

Şeytan Deresi nekropolünün bulunduğu Arık (Dera Ser) Mezrası’nın önemi yalnızca Demir Çağı’yla sınırlı değildir. Bölgede çok sayıda doğal kaya sığınağına kazıma veya boyama tekniğiyle yapılmış insan, dağ keçisi, hayvan ve olası av sahneleri tespit edilmiştir.

Gercüş yöresinin prehistorik sürecine ilişkin araştırmalar bu kaya sığınaklarını uzun süredir bilimsel gündeme taşımaktadır. Bazı figürler kaya yüzeyindeki doğal çözülme, kabuk atması ve modern müdahaleler nedeniyle ciddi tahribat riski altındadır.

Bu veri bize önemli bir metodolojik uyarı yapar: Şeytan Deresi’nde bugün gördüğümüz 3 bin yıllık mezarlık, bölgedeki insan faaliyetinin başlangıcı değildir. Arık/Dera Ser mikrocoğrafyası farklı dönemlerde tekrar tekrar kullanılmıştır. Ancak kaya resimleriyle urne nekropolü arasında doğrudan kültürel veya kronolojik süreklilik kanıtlanmadan kurulamaz.

Hangi bilimsel analizlere ihtiyaç var?

Şeytan Deresi’nin gerçek bilimsel önemi, 344 urnenin kazılmış olmasıyla değil, bu büyük veri setinin nasıl analiz edileceğiyle ortaya çıkacaktır.

1. Yanmış insan kemiği analizi

Osteoarkeolojik çalışma; minimum birey sayısı, yaş grupları, mümkün olduğu ölçüde biyolojik cinsiyet, hastalık izleri ve yakma derecesi hakkında bilgi verebilir. Yanmış kemiklerin renk ve deformasyonu, kremasyon sıcaklığının yaklaşık düzeyi konusunda da ipucu sağlar.

2. Radyokarbon tarihleme

Yanmış kemiğin uygun fraksiyonları veya mezarlarla ilişkili organik materyal, kronolojiyi “yaklaşık 3 bin yıl” seviyesinden daha hassas bir tarih aralığına taşıyabilir.

3. Seramik petrografisi ve üretim analizi

Urnelerin yerel üretim olup olmadığı, aynı atölye gruplarından çıkıp çıkmadığı ve farklı toplulukların seramik gelenekleriyle ilişkisi araştırılabilir.

4. Metalurjik analiz

Silahların alaşımı, üretim tekniği ve hammaddesi; bölgesel ticaret ve askerî teknoloji hakkında veri sağlayabilir.

5. Mühür ikonografisi

Silindir ve baskı mühürlerin üslubu, Yeni Asur yönetim ağıyla ilişkinin doğrudan mı, taklit/yerel üretim üzerinden mi kurulduğunu anlamaya yardımcı olabilir.

6. Mekânsal/GIS analizi

Silahlı mezarların, çocuk gömülerinin, mühürlü mezarların veya farklı urne tiplerinin nekropol içinde kümelenip kümelenmediği; toplumsal farklılaşma konusunda en güçlü araçlardan biridir.

Buluntular nerede korunuyor?

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Hasankeyf Müze Müdürlüğü sayfası, Dera Ser Şeytan Deresi Nekropolü kurtarma kazısı buluntularının Hasankeyf Müzesi koleksiyonuna eklendiğini açıkça doğruluyor.

747 eserin konservasyon ve restorasyon işlemlerinin ardından Bakanlığın uygun gördüğü dönemlerde geçici veya sürekli teşhir kapsamında ziyaretçilere sunulması planlanıyor. Hasankeyf Müzesi yalnızca Hasankeyf kazılarının değil; Batman, Diyarbakır, Mardin ve Siirt çevresindeki çok sayıda kurtarma kazısının buluntularını bir araya getiren bölgesel bir arkeoloji müzesi niteliğindedir.

Bu açıdan Şeytan Deresi koleksiyonunun sergilenmesi, sadece “344 urne bulundu” bilgisini göstermek yerine; kremasyon süreci, mezarların stratigrafisi, antropolojik sonuçlar ve Yukarı Dicle’nin Demir Çağı nüfus hareketliliğini anlatan bütüncül bir sergilemeye dönüştürülebilir.

Neyi biliyoruz, neyi henüz bilmiyoruz?

Arkeolojik Değerlendirme