Giriş

Kültürel mirasın korunması, yalnızca fiziksel kalıntıların yerinde muhafaza edilmesiyle sınırlı değildir; bu kalıntılara dair üretilen her türlü belgenin, fotoğrafın, çizimin ve raporun da gelecek nesillere aktarılması gerekir. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde biriken ve Anadolu'nun son 35 yıllık arkeolojik serüvenini belgeleyen devasa arşiv, yapay zekâ entegrasyonuyla dijital ortama taşındı. Bu proje sayesinde, binlerce klasörlük fiziksel doküman ve görsel materyal, akıllı arama motorları ve veri analitiği araçlarıyla saniyeler içinde taranabilir hale geldi.

Geleneksel arşivcilik yöntemlerinde araştırmacıların fiziksel olarak belgelere ulaşması, tasnif edilmemiş veriler arasında kaybolması büyük bir zaman kaybına yol açıyordu. Yapay zekâ destekli bu yeni sistem, optik karakter tanıma (OCR), doğal dil işleme (NLP) ve görsel nesne tanımlama teknolojilerini kullanarak belgeleri otomatik olarak etiketliyor ve ilişkilendiriyor. Böylece, Anadolu arkeolojisine dair çok katmanlı bir bilgi ağı kurulmuş oluyor.

Tarihsel ve Arkeolojik Bağlam

Anadolu, Neolitik Dönem'den itibaren insanlık tarihinin en önemli yerleşim, ticaret ve inanç merkezlerine ev sahipliği yapmıştır. Göbeklitepe, Çatalhöyük, Hattuşa, Efes ve Troya gibi dünya çapında öneme sahip sit alanlarında yürütülen kazılar, on yıllardır muazzam miktarda veri üretmektedir. 1980'lerin sonundan günümüze kadar biriken bu veriler; kazı günlükleri, envanter fişleri, siyah-beyaz negatif filmler, dia pozitifler ve resmi yazışmalardan oluşmaktadır.

Arkeolojide "karanlık veri" (dark data) olarak adlandırılan, yayınlanmamış veya arşivlerin derinliklerinde kalmış raporlar, bu proje sayesinde gün yüzüne çıkıyor. Örneğin, 1990'larda gerçekleştirilen bir yüzey araştırmasında tutulan el yazısı bir not veya çekilen bir buluntu fotoğrafı, yapay zekâ tarafından analiz edilerek günümüzdeki güncel kazı verileriyle eşleştirilebiliyor. Bu durum, bölgesel kronolojilerin doğrulanması ve kültür varlıklarının tahribat takibinin yapılması açısından kritik bir öneme sahiptir.

Ayrıca, sistemin sunduğu coğrafi bilgi sistemleri (CBS) entegrasyonu, araştırmacıların belirli bir döneme veya buluntu türüne ait verileri harita üzerinde görselleştirmesine olanak tanıyor. Tunç Çağı seramik dağılımından Roma Dönemi mimari elemanlarına kadar geniş bir yelpazedeki veri seti, yapay zekânın sunduğu semantik (anlamsal) arama altyapısıyla sorgulanabiliyor.

Uzman Değerlendirmesi