OrtakBellek ve RotaMiras nedir?

ÇEKÜL, 2026’da iki birbirini tamamlayan platformu kamuoyuna tanıttı. OrtakBellek, Vakfın Bilgi Belge Merkezi ve Anadolu Kent Arşivi birikimini dijital ortamda aranabilir hale getirmeyi hedefleyen kolektif hafıza merkezi. RotaMiras ise kültürel varlıkları, tarihî kent dokularını, arkeolojik alanları, sivil mimarlığı, endüstriyel mirası ve doğal değerleri harita üzerinde tematik rotalara dönüştürüyor.

Bu ayrım okuyucu açısından önemli: OrtakBellek esas olarak bilgiye erişim, RotaMiras ise mekânsal keşif ve rota oluşturma aracıdır.

35 yıllık arşiv neyi kapsıyor?

ÇEKÜL 1990’da kuruldu. Kurumsal 35 yıllık birikim; koruma projeleri, kent çalışmaları, fotoğraf arşivi, akademik yayınlar, yerel yönetim iş birlikleri ve Anadolu’nun kentsel-kırsal kültürel mirasına ilişkin belgeleri kapsıyor.

Arşivin kökleri daha da eskiye gidiyor. ÇEKÜL Genel Sekreteri Ilgın Sözen, Prof. Dr. Metin Sözen’in 1960’tan itibaren Anadolu’nun farklı kentlerinde yürüttüğü belgeleme çalışmalarının da bu hafızanın önemli bileşeni olduğunu belirtiyor. Bu yüzden “35 yıllık kurumsal arşiv” ile “belgelerin en eski tarihi” aynı şey değildir.

20 bin, 25 bin ve 50 bin rakamları neden farklı?

Rakamlar birbiriyle çelişmek zorunda değil; farklı veri kümelerini ve platformun farklı aşamalarını anlatıyor. SEO açısından “50 bin eser yapay zekâya yüklendi” gibi dikkat çekici ama yanlış bir başlık yerine hangi sayının neyi anlattığını belirtmek okuyucunun güvenini artırır.

Yapay zekâ burada ne yapıyor?

Resmî açıklamalar OrtakBellek’i üretken yapay zekâ destekli bir bilgi erişim sistemi olarak tanımlıyor. Buradaki temel değer, genel internetteki dağınık içerikler yerine ÇEKÜL’ün kendi arşivinde toplanmış ve küratörlüğü yapılmış veri havuzunun sorgulanabilmesidir.

Bunu, daha önce Arkeoloji.Biz’de ele aldığımız dijital arkeolojide veri yönetimi ve arşivleme tartışmasının kültürel miras tarafındaki uygulamalarından biri olarak görmek mümkün. Fakat yapay zekâ “arşivciyi ortadan kaldıran sistem” değildir; verinin seçimi, tanımı, metadata’sı ve doğrulanması yine uzmanlık gerektirir.

RotaMiras nasıl çalışıyor?

RotaMiras, arşiv bilgisini harita üzerinde kültürel miras noktalarıyla ilişkilendiriyor. AA’nın Ağustos 2026 haberine göre platformda anıtsal yapılar, sivil mimari, arkeolojik alanlar ve kırsal miras unsurları bulunuyor; kullanıcılar yapı türü ve araştırma konusuna göre filtreleme yapabiliyor.

Platform ilk aşamada 33 ili kapsıyor ve kapsamın zamanla 63 ile çıkarılması planlanıyor. İpek Yolu, Mimar Sinan, endüstriyel miras, su kültürü ve farklı kent rotaları gibi temalar üzerinde çalışmalar sürüyor. Dolayısıyla “Türkiye’nin 81 ilindeki bütün kültür varlıkları sisteme aktarıldı” demek henüz doğru değil.

Arkeologlar için neden önemli?

OrtakBellek doğrudan bir kazı veri tabanı olmasa da tarihî kentlerin eski fotoğrafları, mimari değişim, restorasyon öncesi durumlar, kırsal doku ve yerel yönetim saha verileri arkeoloji ve kültürel miras araştırmaları için önemli karşılaştırma malzemesi sağlayabilir.

Özellikle kent arkeolojisi ve tarihî çevre çalışmalarında 1940’lardan bugüne değişimin izlenebilmesi; bir yapının çevresindeki sokak dokusu, kullanım biçimi veya kaybolmuş mimari unsurlar için yeni araştırma soruları üretir. Anadolu’nun daha geniş arkeolojik çerçevesi için Anadolu’nun Arkeolojik Mirası dosyamıza da bakılabilir.

“Doğrulanmış veri” ne kadar güvenli?

ÇEKÜL Bilgi Belge Merkezi, sisteme kurumun kendi doğrulanmış ve telif açısından yönetilmiş veri havuzunun aktarıldığını vurguluyor. Bu, genel amaçlı yapay zekâ sistemlerine göre önemli bir avantajdır.

Yine de bilimsel araştırmada yapay zekâ tarafından verilen bir yanıtı nihai kaynak olarak görmek yerine, yanıtın dayandığı belgeyi açmak, künyeyi kontrol etmek ve özgün kaynağı kullanmak daha doğru yöntemdir. Küratörlü veri, hata riskini azaltır; eleştirel kaynak kullanımını ortadan kaldırmaz.

Telif ve yeniden kullanım

Platform yönetimi, arşivin telif sorunu bulunmayan veya kullanım koşulları kurum tarafından yönetilen içeriklerden oluşturulduğunu belirtiyor. Bununla birlikte bir görselin platformda görüntülenebilmesi, her kullanıcının onu sınırsız biçimde ticari veya yayın amaçlı yeniden kullanabileceği anlamına gelmeyebilir. Her materyalin kullanım koşulları ayrıca kontrol edilmelidir.

Neyi biliyoruz, neyi bilmiyoruz?

Arkeolojik Değerlendirme