UNESCO sürecinde son durum ne?

Thiên Y A Na inancının UNESCO yolculuğu tek bir 2026 toplantısıyla başlamadı. Vietnam Başbakanlık Ofisinin 19 Eylül 2025 tarihli 8930/VPCP-KGVX sayılı yazısında, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na” dahil çeşitli somut olmayan kültürel miraslar için UNESCO dosyası hazırlanması gündeme alındı. Belgede özellikle mirasın birden fazla bölgede yaşaması nedeniyle kapsamın, adın ve dosyayı hangi yerel yönetimin yöneteceğinin açıklaştırılması istendi.

Kültür, Spor ve Turizm Bakanlığının 26 Aralık 2025 tarihli değerlendirmesi de uygulamanın yalnızca Khánh Hòa ile sınırlı olmadığını; Huế, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Lâm Đồng ve Vietnam'ın güneyindeki farklı Việt ve Chăm topluluklarında da yaşatıldığını vurguladı. Bu nedenle dosyanın hazırlanmasında yerel envanterlerin ve topluluk katılımının güçlendirilmesi istendi.

2026'da süreç hızlandı. Khánh Hòa yönetimi önce uygulamanın ulusal somut olmayan kültürel miras envanterindeki konumunu güçlendirmeye yönelik çalışmalar yürüttü. Ardından 15 Ağustos'ta Am Chúa'da 30'dan fazla uygulayıcı topluluğun katıldığı bir buluşma yapıldı; 16 Ağustos'ta ise Khánh Hòa Kültür, Spor ve Turizm Müdürlüğü bilimsel dosyanın hazırlanmasına yönelik uzman toplantısı düzenledi. UNESCO Vietnam Ofisinden temsilciler, Ulusal Kültürel Miras Konseyi üyeleri, araştırmacılar, sanatçılar ve ritüel uygulayıcıları sürece katkı verdi.

Thiên Y A Na ve Pô Nagar aynı tanrıça mı?

Bu soruya yalnızca “evet” demek tarihsel süreci fazla basitleştirir. Chăm geleneğinde Yang Pô Inư Nưgar / Pô Nagar, “ülkenin/ülkenin annesi” anlam alanıyla ilişkilendirilen koruyucu Ana Tanrıça figürüdür. Nha Trang'ın tarihsel Kauthara bölgesindeki Pô Nagar tapınağı bu kültün en önemli merkezlerinden biridir.

Việt topluluklarının bölgeye yerleşmesiyle birlikte Pô Nagar'a ilişkin yerel inançlar, Việt Ana Tanrıça gelenekleriyle etkileşime girdi. Bu süreçte tanrıça Thiên Y A Na Thánh Mẫu adıyla yeniden yorumlandı. Nguyễn Hanedanı döneminde Thiên Y A Na için resmî unvanlar ve imparatorluk fermanları da düzenlendi.

Dolayısıyla burada basit bir “isim değişikliği”nden ziyade kültürel devamlılık, yeniden yorumlama ve senkretizm söz konusudur. Günümüzde Pô Inư Nưgar Chăm toplulukları açısından kendi inanç geleneğinin özgün bir parçası olmaya devam ederken, Thiên Y A Na özellikle Việt Ana Tanrıça inanç sistemi içinde farklı ritüel ve anlatılarla yaşamaktadır.

Pô Nagar Tapınak Kompleksi'nin arkeolojik önemi

Nha Trang'daki Cù Lao Tepesi üzerinde bulunan Pô Nagar kompleksi, Chăm mimarisinin en önemli korunmuş örneklerinden biridir. Vietnam'ın resmî kültürel miras kaynakları mevcut yapıların esas olarak 8. ile 13. yüzyıllar arasında inşa edildiğini belirtir. Tarihsel süreçte kompleks daha fazla kuleden oluşuyordu; günümüzde ana kutsal alan içinde dört Chăm kulesi ayaktadır.

Kompleksin en büyük yapısı yaklaşık 23 metre yüksekliğindeki ana kuledir ve Pô Nagar'a adanmıştır. Diğer kuleler Chăm-Hindu panteonundaki Shiva, Skandha ve Ganesha gibi figürlerle ilişkilendirilir; Việt geleneklerinde ise aynı yapılar Thiên Y A Na'nın ailesine ilişkin farklı anlatılarla yeniden yorumlanmıştır.

Bu durum Pô Nagar'ı yalnızca “antik bir Hindu tapınağı” veya yalnızca “Vietnam Ana Tanrıça mabedi” olarak tanımlamanın neden yetersiz olduğunu gösterir. Alanın gerçek değeri, Chăm dini mimarisinin, siyasi tarihin, epigrafinin ve günümüzde hâlâ yaşayan ibadet pratiklerinin üst üste binmesinde yatar.

Ana Tanrıça heykeli ne anlatıyor?

Pô Nagar'daki ana kutsal mekânda çok kollu kadın tanrıça ikonografisi öne çıkar. Khánh Hòa'nın Chăm kültürü portalında tanıtılan heykel geleneğinde ana figürün lotus kaidesi üzerinde, çok kollu ve farklı iktidar sembollerini taşıyan biçimde betimlendiği belirtilir. Kılıç, yay, ok, asa ve benzeri nesneler yalnızca savaşçı güç anlamına gelmez; koruma, egemenlik, bereket ve kozmik düzen gibi farklı kavramları aynı figürde birleştirir.

Chăm sanatında Güney Asya kökenli Hindu ikonografisi güçlüdür; ancak bu ikonografi yerel siyasi ve dini geleneklere uyarlanmıştır. Bu nedenle Pô Nagar figürünün Uma/Parvati, Bhagavati ve yerel “Mẹ Xứ Sở” — “Ülkenin Annesi” — düşünceleriyle kurduğu ilişki tek kaynaklı değil, çok katmanlıdır.

Yazıtlar kültün tarihini nasıl belgeliyor?

Pô Nagar kompleksinin en değerli arkeolojik kaynaklarından biri Chăm yazıtlarıdır. Khánh Hòa'nın resmî tanıtımında alanda 28 yazıt biriminin belgelendiği, bunların bir bölümünün hâlâ tam olarak çözümlenmediği belirtilir. Yazıtlar hükümdarların bağışları, kutsal heykeller, tapınak onarımları ve dini faaliyetler hakkında veri sağlar.

Vietnam Ulusal Tarih Müzesi'nde korunan Pô Nagar kökenli bir stel, bu devamlılığı somutlaştırır. Stel MS 965 yılına tarihlenir ve daha erken tapınak faaliyetlerine de gönderme yapar. Metin, hükümdarların Shiva ve Bhagavati/Uma kültleri için gerçekleştirdiği adak ve heykel yenilemelerini kayda geçirir.

Bu epigrafik kayıtlar sayesinde Pô Nagar'daki inanç dünyasını yalnızca günümüzde anlatılan efsanelerden değil, doğrudan tarihsel metinlerden de izlemek mümkündür. Aynı zamanda yazıtlar, tapınağın siyasi iktidarla ne kadar yakın ilişki içinde olduğunu gösterir.

Yaşayan miras: festival ve ritüeller

Pô Nagar'ın önemi arkeolojik kalıntılarla sınırlı değildir. Her yıl üçüncü kamerî ayın sonlarına doğru düzenlenen Tháp Bà Pô Nagar Festivali, Chăm ve Việt topluluklarının farklı ritüel geleneklerini aynı kutsal çevrede buluşturur. Festival 2012'de Vietnam'ın ulusal somut olmayan kültürel miras envanterine alınmıştır.

Vietnam Kültürel Miras Dairesinin 2025 festival programında su alayı, heykelin/ibadet nesnesinin törensel temizliği ve giysisinin değiştirilmesi, kandil/çiçek bırakma, tütsü sunma, barış ve refah duaları, Chăm topluluğunun özel ayinleri ve geleneksel törenler gibi çok sayıda uygulama yer alıyor.

Bu ritüeller, UNESCO dosyasının neden yalnızca Pô Nagar tapınak kompleksine odaklanamayacağını açıkça gösterir. UNESCO açısından korunması hedeflenen şey tuğla kulelerin kendisi değil; toplulukların aktardığı bilgi, müzik, dua, ritüel, beden hareketleri, anlatılar ve kutsal mekânla kurdukları ilişkidir.

Ulusal koruma statüsü neden önemli?

Pô Nagar Kuleleri, Vietnam Başbakan Yardımcısının 17 Ocak 2025 tarihli kararıyla “özel ulusal anıt” statüsüne yükseltildi. Bu sınıflandırma yapının mimari ve tarihsel önemini devlet düzeyinde en üst koruma kategorilerinden birine taşıdı.

Bunun yanında Tháp Bà Pô Nagar Festivali zaten ulusal somut olmayan kültürel miras olarak kayıtlıdır. Böylece aynı coğrafyada iki farklı koruma mantığı üst üste gelir: tuğla kuleler, heykeller ve yazıtlar somut kültürel miras; ritüeller, müzik, anlatılar ve topluluk pratikleri ise somut olmayan kültürel miras olarak ele alınır.

Thiên Y A Na dosyasının UNESCO'ya hazırlanması bu mevcut koruma katmanını uluslararası düzeye taşıma potansiyeli taşır; ancak UNESCO listesine girmek otomatik olarak “daha güçlü koruma” anlamına gelmez. Asıl belirleyici unsur, toplulukların geleneklerini kendi koşulları içinde sürdürebilmesi ve turizm baskısının ritüelleri gösteriye dönüştürmemesidir.

UNESCO dosyasının en zor soruları

16 Ağustos 2026'daki uzman toplantısında UNESCO Vietnam Ofisi temsilcilerinin ve araştırmacıların dikkat çektiği en önemli mesele, dosyanın özgünlüğü ve kapsamı oldu. Çünkü Việtlerin “Üç Âlem Ana Tanrıça İnançlarıyla İlgili Uygulamaları” UNESCO tarafından 2016'da zaten İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne kaydedilmişti.

Yeni dosya Thiên Y A Na uygulamalarını bu önceki kayıtla çok fazla örtüştürürse tekrar sorunu ortaya çıkabilir. Buna karşılık yalnızca Việt Ana Tanrıça sistemi üzerinden anlatılırsa Pô Inư Nưgar'ın Chăm kökeni ve Chăm topluluklarının özgün pratikleri görünmez hale gelebilir.

VTV'nin 17 Ağustos tarihli haberine göre uzmanlar iki riske özellikle dikkat çekti: önceki UNESCO dosyasıyla tekrar ve farklı yerel geleneklerin tek bir kalıp altında sunulması halinde ortaya çıkabilecek kültürel asimilasyon izlenimi. Bu nedenle dosya adının ve odak noktasının yeniden düşünülmesi, “ritüel ve festival performans alanı” gibi daha kapsayıcı bir yaklaşımın değerlendirilmesi gündeme geldi.

Arkeoloji ile somut olmayan miras nerede buluşuyor?

Thiên Y A Na/Pô Nagar örneği, arkeolojinin yalnızca geçmişte “ne olduğunu” değil, geçmişin maddi kalıntılarının bugün nasıl yeniden anlamlandırıldığını da incelemesi gerektiğini gösterir. Ana kule, heykeller ve yazıtlar Chăm siyasi-dini tarihine ait arkeolojik veri sunarken; aynı yapıların çevresinde gerçekleştirilen güncel ritüeller farklı tarihsel dönemlerin hafızasını bugüne taşır.

Ancak bugünkü ritüeli antik döneme doğrudan geri yansıtmak yöntemsel olarak doğru değildir. Bugün Thiên Y A Na adına yapılan her uygulamanın 8. veya 10. yüzyılda aynı biçimde gerçekleştirildiğini söyleyemeyiz. Arkeolojik buluntular, yazıtlar, tarihsel belgeler ve etnografik kayıtlar arasında süreklilik kadar dönüşüm ve yeniden yorumlama da aranmalıdır.

Bu açıdan Pô Nagar, “bin yıldır hiç değişmeden yaşayan bir kült” olmaktan daha ilginç bir örnektir: farklı toplulukların aynı kutsal peyzajı yüzyıllar boyunca yeniden okuyarak kendi dini ve toplumsal dünyalarına uyarladığı katmanlı bir kültürel hafıza alanıdır.

Arkeolojik Değerlendirme