Hollanda'da Bir Kütüphane Kitabının Arasında 1700 Yıllık Odysseia Fragmanı Keşfedildi
Utrecht’te 1700 Yıllık Odysseia Fragmanı Tanımlandı
Fragman nasıl tanımlandı?
Radboud Üniversitesi’nden klasik filolog Dr. Mark de Kreij, Utrecht Üniversitesi Özel Koleksiyonları’ndaki eski el yazmalarını yayıma hazırlayan bir proje sırasında küçük ve yıpranmış parçayı inceledi. Parça daha önce önemsiz bir 7. yüzyıl metni olarak değerlendirilmişti. De Kreij, soluk ve çok küçük harfler arasında Homeros’a özgü sözcükleri fark ederek metni Odysseia’nın 12. kitabıyla eşleştirdi.
Kütüphane kaydında Utrecht Gr. Ms. B6.39a numarasını taşıyan yaprak yaklaşık 6,6 × 7,7 santimetre ölçüsünde. İki yüzüne de yazı yazılmış olması, onun bir rulodan değil küçük bir parşömen kodeksten, yani sayfalı kitaptan kaldığını gösteriyor. Utrecht Üniversitesi araştırmacıları bu kitabı, yaklaşık elektronik kitap okuyucu boyutunda bir “cep baskısı” olarak tanımlıyor.
Metin hangi sahneyi anlatıyor?
Fragmandaki dizeler, Odysseus’un adamlarının Trinakria Adası’nda güneş tanrısı Helios’a ait kutsal sığırları kesip yemesinden sonraki anı anlatıyor. Helios, yasağı çiğneyen denizcilerin cezalandırılması için Zeus’a başvuruyor. Zeus’un gönderdiği fırtına gemiyi ve mürettebatı yok ediyor; yalnız Odysseus kurtuluyor.
Bu bölüm, Odysseus’un Phaiakların sarayında geçmiş maceralarını anlattığı 9–12. kitaplık dizinin sonundadır. Dolayısıyla parça, önceki metinde ileri sürüldüğü gibi 11. kitaptaki yeraltı dünyasına iniş ya da Teiresias’la görüşme sahnesine ait değildir.
Parça Utrecht’e nasıl geldi?
Utrecht Üniversitesi, 20. yüzyılın ortalarında Alman Kıptolog Carl Schmidt’in mirasçılarından erken Hristiyan el yazmaları içeren bir koleksiyon satın aldı. Koleksiyonun büyük bölümü Kıptice parşömenlerden; ayrıca Mısırca ve Yunanca papirüslerden oluşuyor. Odysseia yaprağı da bu topluluk içinde uzun süre doğru kimliği anlaşılmadan saklandı.
Üniversitenin açıklamasına göre kodeks muhtemelen MS 300 dolaylarında Mısır’ın Feyyum bölgesinde yaşayan bir okura aitti. Ancak bu, doğrudan yazılı bir sahiplik kaydı değil; malzeme, yazı ve koleksiyon bağlamından hareketle yapılan bilimsel bir değerlendirmedir.
Neden önemli?
Utrecht Üniversitesi, MS 3–4. yüzyıllara tarihlenen benzer Homeros parçalarının dünya çapında yaklaşık 30 örnekle sınırlı olduğunu belirtiyor. Bu yaprak destanın en eski nüshası değildir; önemi, Odysseia’nın Geç Antik Çağ’da Mısır’da küçük, taşınabilir kitaplar halinde okunmaya devam ettiğini göstermesidir.
Buluntu aynı zamanda kütüphane koleksiyonlarının “pasif depo” olmadığını hatırlatıyor. Provenansı tam anlaşılmamış, yanlış tarihlenmiş ya da okunamamış parçalar; paleografi, kodikoloji, görüntüleme ve metin karşılaştırmasıyla yeniden değerlendirildiğinde yeni bilgiler üretebilir.
Neyi biliyoruz, neyi henüz bilmiyoruz?
- Biliyoruz: Malzeme papirüs değil parşömen; metin Odysseia’nın 12. kitabından; yaprak MS 3–4. yüzyıla tarihleniyor ve Utrecht Üniversitesi Kütüphanesi’nde korunuyor.
- Biliyoruz: Sayfanın iki yüzünün kullanılması onun küçük bir kodekse ait olduğunu gösteriyor.
- Henüz bilmiyoruz: Kodeksin ilk sahibinin kim olduğu, tam olarak nerede üretildiği ve diğer yapraklarının akıbeti bilinmiyor.
- Bekliyoruz: Ayrıntılı paleografik gerekçe, tam transkripsiyon ve koleksiyon kataloğu, hazırlanan bilimsel yayında daha açık görülecek.
Arkeolojik değerlendirme
Bu haber bir kazı keşfinden çok koleksiyon arkeolojisi ve klasik filoloji örneğidir. Bir nesnenin anlamı yalnızca bulunduğu anda değil; yeniden okunması, malzemesinin belirlenmesi, eski katalog kayıtlarının sorgulanması ve benzer örneklerle karşılaştırılması sırasında da ortaya çıkar. Utrecht fragmanı, sözlü kökenli bir destanın yüzyıllar sonra farklı coğrafyalarda nasıl çoğaltıldığını ve kodeks teknolojisinin edebî metinleri nasıl taşınabilir hale getirdiğini gösteren küçük ama değerli bir tanıktır.
Arkeoloji.Biz’de ilgili yazılar
- Kelimenin Arkeolojisi: Narsisizm’in mitolojik kökeni
- Antik Yunan içerikleri
- El yazmalarıyla ilgili içerikler
Kaynaklar
- Utrecht University — 4th-century fragment of the Odyssey discovered, 14 Eylül 2026.
- NOS — Stukje van 1700 jaar oude Odyssee ontdekt in Utrecht.
- Historiek — Oud fragment van de Odyssee ontdekt in Utrecht.
Sıkça Sorulan Sorular
Odysseia fragmanı nerede bulundu?
Fragman, Amsterdam’da değil Utrecht Üniversitesi Kütüphanesi’nin Özel Koleksiyonları’nda tanımlandı.
Parça papirüs mü, parşömen mi?
Utrecht Üniversitesi’nin resmî açıklamasına göre parça parşömendir ve küçük bir kodeksin yaprağıdır.
Odysseia’nın hangi bölümünü içeriyor?
12. kitaptan, Helios’un kutsal sığırlarının yenmesi ve tanrının Zeus’tan intikam istemesiyle ilgili dizeleri içeriyor.
Bu, bilinen en eski Odysseia nüshası mı?
Hayır. Daha eski papirüs parçaları vardır. Utrecht örneği, Geç Antik Çağ’dan kalan az sayıdaki kodeks fragmanından biri olması bakımından önemlidir.
