İskoçya'da Topluluk Destekli Kazılar Erken Orta Çağ Manastırını Gün Yüzüne Çıkardı

İskoçya’nın batısındaki Lismore (Lios Mòr) Adası’nda yerel halkın 2016’da başlattığı arkeoloji girişimi, erken Orta Çağ İskoçyası hakkındaki bilgileri değiştiren bir keşfe dönüştü. Lismore Historical Society öncülüğünde ve profesyonel arkeologlarla birlikte yürütülen araştırmalar; erken Orta Çağ mezarlığını, yüksek nitelikli metal ve ahşap işçiliğinin yapıldığı üretim alanlarını, yapıları ve Aziz Mo Luóc ile ilişkilendirilen önemli bir manastır merkezinin arkeolojik izlerini ortaya çıkardı. Sonuçların 1 Ekim 2026’da Antiquity dergisinde yayımlanmasıyla, on yıldır sürdürülen topluluk arkeolojisi projesi uluslararası bilimsel literatüre de girdi.

Lismore’da ne keşfedildi?

İskoçya’nın Argyll bölgesindeki Lismore Adası, tarihsel kaynaklarda erken Hristiyanlık açısından önemli bir merkez olarak biliniyordu. Tarihsel gelenek, Aziz Mo Luóc’u adadaki 6. yüzyıl manastırıyla ilişkilendiriyor. Buna karşın uzun süre bu merkezin arkeolojik niteliğini ortaya koyacak veriler oldukça sınırlıydı.

Son yıllardaki kazılar bu tabloyu önemli ölçüde değiştirdi. Günümüzdeki kilise ve eski katedral çevresindeki araştırmalarda erken Orta Çağ mezarlığı, yeni erken Hristiyan taş eserleri, yapılar ve yüksek nitelikli zanaat üretimine ilişkin kalıntılar ortaya çıkarıldı.

Clare Ellis, Angela Boyle, Gemma Cruickshanks, Nicholas Evans, Robert Hay, Edouard Masson-MacLean, Joshua Wright ve Gordon Noble tarafından hazırlanan araştırma, 1 Ekim 2026’da Antiquity dergisinde yayımlandı.

Kazıyı gerçekten yerel halk mı başlattı?

Evet; ancak bu ifade “yerel halk kendi başına arkeolojik kazı yaptı” anlamına gelmiyor. Projenin önemli yönlerinden biri tam da yerel girişim ile profesyonel arkeolojinin birlikte çalışması.

Lismore Historical Society, Mo Luóc manastırının yerini araştırmaya yönelik programı 2016 yılında başlattı. Arkeolojik araştırmalar profesyonel uzmanlık ve bilimsel yöntemlerle yürütüldü; yerel toplum ise projenin başlatılması, desteklenmesi, kaynak oluşturulması ve mirasın araştırılması süreçlerinde etkin rol üstlendi.

Araştırmanın finansmanında Lismore Gaelic Heritage Centre, Society of Antiquaries of Scotland, Lismore Historical Society, çeşitli vakıf ve kuruluşlar ile bireysel bağışçılar yer aldı.

Erken Orta Çağ mezarlığı ne gösteriyor?

Kazıların en önemli sonuçlarından biri kilise çevresindeki erken Orta Çağ mezarlığının ortaya çıkarılması oldu.

1980’lerde bölgede insan kalıntılarıyla karşılaşılmıştı. Ancak 18. yüzyıla ait bir planda görülen unutulmuş alt mezarlığın varlığı 2018 yılında T5 açmasıyla doğrulandı.

Açmada en az altı yerinde gömü tespit edildi. Mezarların önemli ölçüde birbirini kestiği ve genel olarak doğu-batı yönelimli olduğu belirlendi.

Radyokarbon sonuçları incelenen en erken gömüyü MS 650–780, en geç örneği ise MS 900–1040 aralığına tarihlendiriyor.

Bu sonuçlar Lismore’daki dinsel merkezin yalnız daha sonraki Orta Çağ katedraliyle açıklanamayacağını; alanın çok daha erken bir Hristiyan geçmişine sahip olduğunu gösteriyor.

Yeni haç levhası parçaları ne anlatıyor?

Kazılarda erken Orta Çağ’a tarihlenen yeni bezemeli taş parçaları da ortaya çıkarıldı. T10, T12 ve T5 açmalarında bulunan üç parça, haç levhalarına ait bezemeli taş eserler olarak değerlendiriliyor.

Araştırmacılara göre bu taşlardan bazılarındaki bezeme biçimleri İskoçya’nın erken Orta Çağ taş sanatında daha önce görülmeyen özellikler taşıyor. Bazı anahtar desenleri ise Applecross, Nigg ve Rosemarkie gibi daha kuzeydeki merkezlerin yüksek nitelikli taş işçiliğiyle bağlantı kurulmasına olanak sağlıyor.

1000’den fazla metal işçiliği kalıntısı ne anlatıyor?

Keşfin en dikkat çekici buluntu gruplarından biri T11 açmasından geldi.

Burada 1000’den fazla demir dışı metal işçiliği kalıntısı ortaya çıkarıldı. Buluntular arasında iyi korunmuş potalar, pota kapakları ve çok sayıda kalıp parçası bulunuyor.

En az iki farklı penannular broş tipinin burada döküldüğü anlaşılıyor. XRF analizleri esas olarak bakır alaşımlarının kullanıldığını gösterirken, bazı potalarda yüksek düzeyde gümüş ve altın izleri de belirlendi.

Araştırmacılar bu buluntu grubunu Dunadd, Brough of Birsay ve Portmahomack gibi yüksek statülü merkezlerdeki metal işçiliği topluluklarıyla karşılaştırıyor.

Ahşap, kemik ve boynuz buluntuları neden sıra dışı?

T11 çevresindeki suya doygun tabakalar, normal koşullarda kolaylıkla yok olabilecek kemik, boynuz, ahşap ve diğer organik malzemelerin korunmasını sağladı.

İşlenmiş ahşaplar arasında fıçı benzeri kaplarda kullanılan porsuk ağacı çemberleri, olası bir porsuk ağacı kutuya ait köşe parçası ve üretim artıkları tespit edildi.

Metal işçiliği kalıntıları arasında ayrıca sekiz işlenmiş kemik ve boynuz nesne bulundu. Bunların bazıları son derece ince geometrik bezemelere sahip. Araştırmacılar bunların metal bezeme tasarımlarının denenmesinde veya altın varak işçiliğinde kullanılan motif parçaları olabileceğini değerlendiriyor.

Lios Mòr gerçekten büyük bir manastır merkezi miydi?

Yeni araştırmanın en önemli sonucu burada ortaya çıkıyor.

Lios Mòr artık yalnız tarihsel kaynaklarda adı geçen bir ada manastırı olarak değerlendirilmiyor. Mezarlık, bezemeli taş eserler, yapılar, değerli metal işçiliği ve uzmanlaşmış zanaat üretimi birlikte değerlendirildiğinde araştırmacılar alanın Insular dünyanın kuzeybatısındaki yüksek statülü dinsel merkezlerden biri olduğunu düşünüyor.

Lismore, geç 7. yüzyılda Dál Riata olarak bilinen Gaelce konuşulan siyasi ve kültürel coğrafyanın parçasıydı. Bu ağ batı İskoçya’dan Kuzey İrlanda’ya kadar uzanıyordu.

Erken Hristiyan İskoçya çalışmalarında Iona uzun süredir başlıca merkezlerden biri olarak öne çıkıyor. Lismore araştırması ise bölgedeki dinsel, ekonomik ve siyasi ağın tek bir merkez üzerinden okunamayacağını gösteriyor.

Lismore araştırmalarının zaman çizelgesi

Lismore modeli Türkiye için ne anlatıyor?

Lismore keşfi yalnız İskoçya arkeolojisine ilişkin bir haber olarak okunmamalı. Araştırmanın Türkiye açısından en düşündürücü yönlerinden biri yerel toplumun arkeolojik araştırma sürecine nasıl dahil edildiği.

Türkiye’de yüzlerce arkeolojik kazı ve yüzey araştırması yürütülüyor. Ancak arkeolojik alanların çevresindeki yerel halk çoğu zaman araştırmayı dışarıdan izleyen konumunda kalabiliyor.

Lismore örneği başka bir ilişkinin kurulabileceğini gösteriyor: yerel tarih toplulukları araştırma sorularının oluşmasına katkıda bulunabilir, kaynak yaratabilir, profesyonel arkeologlarla iş birliği yapabilir, yerel bilgi ve arşivleri araştırmaya taşıyabilir ve sonuçların toplumla paylaşılmasına destek olabilir.

Bu yaklaşım bilimsel kazı yetkisinin gönüllülere devredilmesi anlamına gelmiyor. Tam tersine Lismore örneğinin güçlü yanı, profesyonel arkeoloji ile yerel katılım arasında kontrollü ve uzun süreli bir ortaklık kurulması.

Arkeolojik Değerlendirme

Lismore araştırmasının bilimsel önemi iki farklı düzeyde ele alınmalı.

Birincisi, buluntular erken Orta Çağ İskoçyası’nın dinsel coğrafyasını yeniden değerlendirmeyi gerektiriyor. Arkeolojik veriler Lios Mòr’un yalnız küçük bir ada manastırı olmadığını; mezarlığı, dinsel taş eserleri ve yüksek nitelikli zanaat üretimiyle bölgesel, hatta bölge üstü etkiye sahip olabilecek bir merkez olduğunu düşündürüyor.

Özellikle 1000’den fazla demir dışı metal işçiliği kalıntısı, tesadüfi bir zanaat etkinliğinden çok örgütlü ve uzmanlaşmış üretime işaret ediyor. Makalenin yazarları Lismore’daki kalıp ve pota topluluğunun Dunadd’dan sonra bulunan en büyük örneklerden biri olduğuna dikkat çekiyor.

Altın ve gümüş işçiliğinin izleri, benzersiz nitelikteki motif parçaları ve porsuk ağacı işçiliği ise merkezin ekonomik ve sanatsal niteliğine ilişkin daha ayrıntılı bir tablo sunuyor.

İkinci önemli sonuç ise arkeolojik araştırmanın toplumla nasıl ilişki kurabileceği konusunda.

Lismore’da araştırma yerel toplumun kendi geçmişine duyduğu ilgiden hareketle başladı; ancak süreç profesyonel arkeologlar, uzmanlar, müzeler, bilimsel analizler ve hakemli yayın mekanizmasıyla birleşti. Böylece topluluk arkeolojisi bilimsel standardın alternatifi değil, bilimsel araştırmayı harekete geçiren ve destekleyen bir model haline geldi.

2016’da yerel bir tarih topluluğunun başlattığı girişimin, on yıl sonra dünyanın önde gelen arkeoloji dergilerinden Antiquity’de kapsamlı bir araştırmaya dönüşmesi Lismore projesinin belki de en öğretici sonucu.

İlgili İçerikler

Sık Sorulan Sorular

Lismore kazıları nerede yapılıyor?

Araştırmalar İskoçya’nın batısındaki Argyll bölgesinde bulunan Lismore, Galce adıyla Lios Mòr Adası’nda, günümüzdeki parish church ve eski katedral çevresinde yürütüldü.

Lismore’da ne bulundu?

Erken Orta Çağ mezarlıkları, bezemeli haç levhası parçaları, yapılar, yüksek statülü zanaat üretimi ve 1000’den fazla demir dışı metal işçiliği kalıntısı ortaya çıkarıldı. Kemik, boynuz ve ahşap gibi organik malzemeler de korundu.

Lismore mezarlığı kaç yıllık?

T5 açmasındaki radyokarbon sonuçları incelenen en erken gömüyü yaklaşık MS 650–780, en geç örneği ise MS 900–1040 aralığına tarihlendiriyor.

Lismore manastırını kim kurdu?

Tarihsel kaynaklar ve yerel gelenek Lios Mòr’daki erken manastırı 6. yüzyılda yaşamış Aziz Mo Luóc ile ilişkilendiriyor. Yeni araştırmalar bu tarihsel merkezin arkeolojik izlerini önemli ölçüde güçlendirdi.

Kazıları gönüllüler mi yaptı?

Proje Lismore Historical Society’nin girişimiyle başladı ve yerel toplum projeyi destekledi. Ancak arkeolojik araştırmalar profesyonel arkeologlar ve uzmanların katılımıyla bilimsel yöntemler kullanılarak gerçekleştirildi.

Araştırma nerede yayımlandı?

Sonuçlar Clare Ellis ve çalışma arkadaşlarının “A major monastic centre? Rethinking Lismore’s place in the ecclesiastical landscapes of early medieval Britain” başlıklı araştırmasıyla Antiquity dergisinin Ekim 2026 tarihli 100. cilt, 413. sayısında yayımlandı.

Kaynaklar