Büklükale nerede?

Büklükale, Kırıkkale’nin Karakeçili ilçesinde, Ankara’nın yaklaşık 100 km güneydoğusunda Kızılırmak kıyısında yer alır. Kırıkkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü alanın, nehrin en dar geçişlerinden birinde bulunduğunu ve tarih boyunca ulaşım açısından önemli bir konuma sahip olduğunu belirtir.

Yerleşim iki ana bölümden oluşur: kayalık yükselti üzerindeki Yukarı Şehir ve çevresindeki geniş Aşağı Şehir. Resmî tanımlamalarda aşağı şehrin yaklaşık 500 × 600 m ölçeğine ulaştığı belirtilmektedir.

Kazılar ne zaman başladı?

Japon Anadolu Arkeoloji Enstitüsü’nün 1991, 2006 ve 2008 yüzey araştırmalarının ardından sistematik kazılar 2009’da başladı. Araştırmanın temel hedeflerinden biri, Orta Anadolu’da Asur Ticaret Kolonileri Çağı ile Hitit dönemi arasındaki geçişi ve Kızılırmak’ın batısındaki siyasi-kültürel yapıyı aydınlatmaktır.

Hangi dönemler var?

Kırıkkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kazılarda Osmanlı, Demir Çağı, Geç Tunç Çağı ve Erken Tunç Çağı kültür katlarının tespit edildiğini bildirir. Daha ayrıntılı akademik çalışmalar MÖ 2. bin boyunca güçlü yerleşim ve anıtsal mimariyi vurgular.

Burada “Erken Tunç Çağı’ndan Osmanlı’ya kesintisiz iskân” ifadesinden kaçınmak gerekir. Farklı dönemlerin bulunması, her ara dönemde kesintisiz nüfus devamlılığı olduğu anlamına gelmez.

2010 tabletinin önemi

2010’da bulunan Hititçe çivi yazılı tablet parçası, Büklükale araştırmasının dönüm noktalarından biridir. Mark Weeden tarafından yayımlanan metin bir mektubun parçasıdır ve muhtemelen kraliyet çevresinden gelmektedir. UCL ve SOAS kayıtlarına göre bu tablet, Türkiye’de bugüne kadar bilinen en batıdaki Hititçe çivi yazılı tablet buluntularından biridir.

2023 Hititçe–Hurrice tablet

2023 sezonunda bulunan neredeyse tam tablet yaklaşık 70 satırlık çift dilli bir metindir. İlk altı satır Hititçe, geri kalan büyük bölüm Hurricedir. Hamburg Üniversitesi CSMC’nin değerlendirmesine göre Hititçe bölüm Hattuša dahil dört kentin felakete uğradığı bir askerî-siyasi krizden söz eder; Hurrice bölüm ise Fırtına Tanrısı Teššub’a zafer ve ilahî yardım için yapılan duadır.

Tablet yaklaşık MÖ 14. yüzyıl ortalarındaki Tudhaliya II döneminin çalkantılı siyasi ortamıyla ilişkilendirilmektedir. Bu olay, MÖ 1200 dolayındaki Geç Tunç Çağı çöküşünden yaklaşık iki yüzyıl öncedir.

Kraliyet ikameti miydi?

Çivi yazılı belgeler, mühür baskıları ve anıtsal yapı, Büklükale’nin Hitit kraliyet çevresiyle güçlü ilişkisini gösteriyor. Akademik değerlendirmelerde kentte 50 metreden uzun kerpiç bir yapı “muhtemel saray” olarak yorumlanmıştır.

Hurrice dua metninin kraliyet ritüeliyle ilişkisi, Hitit kralının Büklükale’ye gelmiş olabileceğini güçlü biçimde destekler. Ancak “Büklükale ikinci başkentti” veya “kral burada sürekli yaşıyordu” şeklindeki kesin ifadeler için kanıt yeterli değildir.

Katapa ve Tarhuntarado meselesi

Tablette Katapa adı ve Arzava kralı Tarhuntarado’nun adının geçmesi dikkat çekicidir. Katapa’nın tarihsel coğrafyadaki yeri hâlâ tartışmalıdır; Büklükale ile doğrudan özdeşleştirilmiş değildir. Tarhuntarado’nun Amarna belgelerinden bilinmesi ise metni Batı Anadolu ve Hitit siyasi tarihinin daha geniş diplomatik çerçevesine bağlar.

MÖ 15. yüzyıl depremi

2023’te kazı ekibi, Hitit dönemine ait mimaride yaklaşık MÖ 15. yüzyılda deprem hasarı olarak yorumlanan bulgular tespit edildiğini duyurdu. Bu veri yerleşmenin tarihsel biyografisinde doğal afetlerin de rol oynadığını gösterir.

Kimmer yorumu ne kadar kesin?

Demir Çağı tabakalarında bulunan bazı hayvan üslubu süslemeleri Büklükale’nin Kimmerlerle ilişkili olabileceği yönünde yorumlanmıştır. Popüler haberlerde bu bazen “Anadolu’daki ilk Kimmer yerleşimi bulundu” şeklinde kesinleştirilir. Akademik açıdan daha güvenli ifade, alanın Kimmer/İskit kültürel çevresiyle ilişkili olabilecek Demir Çağı buluntuları verdiğidir.

Büklükale’nin antik adı biliniyor mu?

Hayır. Büklükale’nin Hitit veya Asur Ticaret Kolonileri dönemindeki adı kesin olarak çözülememiştir. Durhumit/Turmitta ve Wahšušana gibi farklı lokalizasyon önerileri tartışılmıştır.

Kızılırmak geçidinin önemi

Büklükale’nin en güçlü özelliklerinden biri coğrafyasıdır. Kızılırmak’ın dar kesiminde bulunması, doğu–batı ve kuzey–güney hareketleri için doğal bir geçiş noktası yaratmıştır. Yakındaki Roma köprü kalıntısı ve Selçuklu Çeşnigir Köprüsü, geçidin farklı çağlarda da önemini sürdürdüğünü gösterir.

Ancak coğrafi avantaj tek başına belirli bir askerî görev tanımlamaz. Kent ticaret, idare, kraliyet dolaşımı, savunma ve ritüel işlevlerin birden fazlasını aynı anda taşımış olabilir.

Arkeolojik Değerlendirme