Seyrek’te ne bulundu?

Menemen Belediyesi’nin talebi üzerine, İzmir Müze Müdürlüğü uzmanlarının denetiminde Seyrek Mahallesi’ndeki 490 ada 1 parselde arkeolojik sondaj çalışmaları gerçekleştirildi. Çalışmalar sırasında doğu-batı doğrultusunda yerleştirilmiş bir sanduka mezar tespit edildi. Mezarın içinde bir adet oinochoe ve bir adet skyphos ele geçirildi; insan iskeletine ilişkin herhangi bir bulguya rastlanmadığı bildirildi.

Buluntuların değerlendirilmesinin ardından İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 17 Aralık 2025 tarihinde aldığı 23415 sayılı karar ile 490 ada 1 parselde karar eki haritada işaretlenen bölümün sit statüsünü 3. derece arkeolojik sit alanından 1. derece arkeolojik sit alanına değiştirdi. Kararın varlığı ve numarası, Bakanlığın İzmir 2 Numaralı Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün 2025 yılı Aralık ayı tescil kararları listesinde de yer almaktadır.

Kurul kararı tam olarak neyi değiştirdi?

Söz konusu alan daha önce, İzmir 2 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 25 Aralık 2024 tarihli 21194 sayılı kararıyla 3. derece arkeolojik sit olarak tescil edilmişti. 14 Ocak 2025 tarihli 21288 sayılı kararla geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma koşulları belirlenmiş, Menemen Belediyesinin sondaj talebi üzerine 18 Mart 2025 tarihli 21685 sayılı kararla arkeolojik sondaj süreci başlatılmıştı.

Sondaj sonuçlarının İzmir Müze Müdürlüğü tarafından Kurula iletilmesi ve değerlendirme sürecinin tamamlanmasının ardından 17 Aralık 2025 tarihli 23415 sayılı kararla, parselin karar eki haritada işaretlenen bölümünün koruma statüsü 1. derece arkeolojik sit alanına yükseltildi. Kararda ayrıca sanduka mezara ilişkin arkeolojik rölöve tekniğinde hazırlanacak proje ve detayların Kurula sunulması, mezar alanı dışındaki sondaj çukurlarının gerekli güvenlik önlemleri alınarak müze denetiminde kapatılabilmesi ve Kurul izni olmaksızın taşınmazda inşai veya fiziki müdahalede bulunulmaması hükme bağlandı.

Burada “bütün Seyrek 1. derece sit oldu” ya da “parselin tamamı otomatik olarak 1. dereceye çıktı” gibi genellemelerden kaçınmak gerekir. Karar, ekli haritada sınırı gösterilen alanı esas almaktadır.

Mezarın mimarisi ve buluntuları

Kamuoyuna yansıyan gözlem raporunda sanduka mezarın uzun kenarlarında ikişer, kısa kenarlarında da ikişer doğal kaya parçasının düzleştirilerek bloklar halinde yerleştirildiği belirtilmektedir. Mezar doğu-batı doğrultuludur ve zemininin toprak olarak bırakıldığı kaydedilmiştir.

Mezarın içinden iki seramik kap ele geçirilmiştir:

• Oinochoe: Antik dünyada genellikle sıvı dökmek amacıyla kullanılan, tek kulplu ve ağız kısmı belirgin bir testi/ibrik formudur.
• Skyphos: İki yatay kulplu, derin gövdeli içki kabı tipidir; özellikle Arkaik ve Klasik dönem seramik repertuvarında yaygın örnekleri bulunur.

Bu iki buluntunun MÖ 7. yüzyıla tarihlendirilmesi, mezarın kronolojisinin belirlenmesinde temel veriyi oluşturmaktadır. Ancak insan kemiği bulunmaması nedeniyle gömülen bireyin yaşı, cinsiyeti, sağlık durumu veya biyolojik kökeni hakkında bu mezar özelinde antropolojik bir değerlendirme yapmak şu aşamada mümkün değildir.

MÖ 7. yüzyıl tarihlemesi neye dayanıyor?

Basında “2 bin 700 yıllık mezar” ifadesi kullanılmıştır. Bu ifade, mezar içerisinden çıkan seramik buluntuların MÖ 7. yüzyıla tarihlendirilmesine dayanmaktadır. Arkeolojik kronolojide bir mezarın tarihi çoğu zaman mimari özellikler, stratigrafi ve mezar hediyesi olarak bırakılan buluntuların tipolojik karşılaştırmaları birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Bu nedenle en ihtiyatlı ifade, “mezar içinden ele geçen oinochoe ve skyphos MÖ 7. yüzyıla tarihlendirildi; mezar da bu arkeolojik bağlam içerisinde yaklaşık 2 bin 700 yıllık olarak değerlendiriliyor” şeklindedir. Mezarın yapım yılını tek bir takvim yılına indirgemek mümkün değildir.

Sanduka mezar, kist mezar ve lahit aynı şey mi?

Bu yazıda resmi karar ve gözlem raporunda kullanılan terminolojiye bağlı kalınarak “sanduka mezar” ifadesi tercih edilmiştir. Arkeoloji literatüründe taş plakalar veya bloklarla çevrelenmiş, kutu biçimli gömü yapıları için “kist mezar” ya da “taş sanduka mezar” terimleri de kullanılabilir.

Bununla birlikte “sanduka mezar” ile “lahit”i eş anlamlı kullanmak doğru değildir. Lahit genellikle tek parça veya işlenmiş taş bloklardan oluşan, çoğu zaman bağımsız bir taş tabut niteliğindeyken kist/sanduka mezar zemine açılmış bir gömü çukuru içinde yan yüzleri taş plakalar veya bloklarla sınırlandırılmış bir yapı olabilir.

Seyrek’teki diğer 2025 kararı: iki khamosorion mezar

Seyrek’te 17 Aralık 2025 tarihinde alınan tek karar 490 ada 1 parseldeki sanduka mezarla ilgili değildir. Aynı gün alınan 23413 sayılı ayrı bir Kurul kararı ile, bir kısmı 463 ada 1 parselde ve bir kısmı tapulama harici alanda bulunan iki adet khamosorion mezarı çevreleyen alanların da 1. derece arkeolojik sit olarak tescil edildiği Bakanlığın resmi karar listesinde görülmektedir.

Khamosorion, ana kayanın oyulmasıyla oluşturulan mezar tipidir. Dolayısıyla Seyrek’te aynı dönemde kamuoyuna yansıyan iki farklı arkeolojik konu vardır: 490 ada 1 parseldeki MÖ 7. yüzyıla tarihlenen sanduka mezar ile 463 ada 1 parsel ve tapulama harici alandaki iki kayaya oygu mezar. Bunların tek bir mezar grubuymuş gibi anlatılması doğru değildir.

Bu ayrım, Seyrek’in arkeolojik potansiyelinin yalnızca tek bir tesadüfi gömüden ibaret olmadığını göstermesi bakımından önemlidir.

2026 güncellemesi: Seyrek’te yeni mezar bulguları

2026 yılı içinde Seyrek Mahallesi’nde arkeolojik sondajlar ve koruma kararları devam etti. Ağustos 2026’da basına yansıyan yeni Kurul kararlarında, 526 ada 1 parselde bir sanduka mezar ve 528 ada 1 parselde bir khamosorion tespit edildiği; bu mezarlar ve çevrelerinin 1. derece arkeolojik sit alanı olarak değerlendirilerek koruma derecelerinin yükseltildiği bildirildi.

Aynı dönemde başka haberlerde 529 ada 1 parselde de khamosorion tespitine ilişkin bir Kurul değerlendirmesi yer aldı. Ancak 22 Ağustos 2026 itibarıyla İzmir 2 Numaralı Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün internet sitesindeki 2026 tescil kararları listesi yılın yalnızca ilk aylarını yayımladığı için, bu yeni parsel kararlarının tüm resmi karar metinleri ve ek haritaları henüz aynı açıklıkta erişilebilir değildir. Bu nedenle 2026 güncellemeleri, resmi metinler yayımlanana kadar basına yansıyan Kurul kararları olarak değerlendirilmelidir.

Menemen ve Gediz Havzası’nın arkeolojik bağlamı

Seyrek’in bulunduğu Menemen Ovası, Gediz (antik Hermos) Nehri’nin uzun süreli alüvyal birikimiyle biçimlenmiş, tarih boyunca kıyı çizgisinin ve yerleşim düzeninin değiştiği dinamik bir coğrafyadır. Bu nedenle bölgede arkeolojik verileri yalnızca bugünkü kara-deniz ilişkisine bakarak değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Menemen çevresindeki Larissa (Larisa), Temnos, Neon Teikhos ve Panaztepe gibi merkezler, bölgenin farklı dönemlerde yoğun biçimde kullanıldığını göstermektedir. Larissa, Buruncuk yakınındaki Güney Aiolis’in önemli merkezlerinden biridir ve özellikle MÖ 1. binyılın ilk yarısına ilişkin güçlü Arkaik dönem verileri sunar. Köln Üniversitesi tarafından yeniden değerlendirilen Larissa kazı buluntuları da yerleşimin yaklaşık MÖ 700’den itibaren güçlü bir Doğu Yunan karakteri gösterdiğini ve Arkaik-Klasik nekropol verilerinin bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Panaztepe ise Seyrek’teki MÖ 7. yüzyıl mezarıyla doğrudan aynı kültürel veya kronolojik bağlamın parçası olarak gösterilemez; çünkü Panaztepe’nin en güçlü mezarlık verileri özellikle Geç Tunç Çağı’na aittir. Buna karşın Panaztepe’nin Erken Tunç Çağı’ndan Osmanlı Dönemi’ne kadar uzanan uzun yerleşim dizisi ve taş sanduka dahil çok çeşitli mezar tipleri, Menemen Ovası’nın çok dönemli arkeolojik karakterini göstermesi bakımından önemli bir bölgesel karşılaştırma alanıdır.

1. derece arkeolojik sit ne anlama geliyor?

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 658 sayılı İlke Kararı, 1. derece arkeolojik sitleri “korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanları” olarak tanımlar. Bu alanlarda yeni yapılaşma kural olarak mümkün değildir; koruma, bilimsel araştırma ve belirli zorunlu altyapı/ziyaretçi düzenlemeleri ise ilgili Kurulun karar ve koşullarına tabidir.

Seyrek 490 ada 1 parsel özelinde ise genel ilke kararının yanı sıra 23415 sayılı Kurul kararının kendi hükmü önemlidir: Kurul izni olmaksızın taşınmazda herhangi bir inşai veya fiziki müdahalede bulunulmaması istenmiştir.

Bu nedenle “1. derece sitte hiçbir koşulda hiçbir şey yapılamaz” gibi mutlak bir cümle yerine, “alanın korunması esastır; her türlü müdahale koruma mevzuatı ve Koruma Bölge Kurulu kararları çerçevesinde değerlendirilir” demek hukuken daha doğrudur.

Bu buluntudan neyi çıkarabiliriz, neyi çıkaramayız?

Seyrek’te MÖ 7. yüzyıla tarihlenen seramiklerle birlikte bir sanduka mezarın bulunması, bölgenin Arkaik Dönem’de de gömü faaliyetlerine sahne olduğunu gösteren somut bir arkeolojik veridir. Aynı mahallede farklı parsellerde khamosorion ve başka sanduka mezarların tespit edilmesi de koruma açısından daha geniş bir potansiyeli gündeme getirmektedir.

Ancak mevcut verilerle şu sonuçları kesin olarak söyleyemeyiz:

• Mezarın hangi antik yerleşime ait olduğu henüz kanıtlanmış değildir.
• “Yol kenarı nekropolü”, “kırsal yerleşim mezarlığı” veya belirli bir kent nekropolünün uzantısı olduğu yönünde kesin bir veri yayımlanmamıştır.
• İskelet bulunmadığı için gömülen bireyin biyolojik profili hakkında yorum yapılamaz.
• Seyrek’teki tüm mezarların aynı döneme ait olduğu varsayılamaz; sanduka ve khamosorion bulgularının kronolojileri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
• Tekil mezar buluntuları, tek başına bir yerleşimin sınırlarını veya nüfus yoğunluğunu belirlemez.

Arkeolojik değerlendirme

Bu yaklaşım, hem gereksiz yere çok geniş alanların “potansiyel var” denilerek belirsizliğe bırakılmasını önler hem de gerçekten yüksek arkeolojik olasılık taşıyan alanların yapılaşma baskısı altında kaybolmadan önce tespit edilmesini sağlar.

Bundan sonra ne yapılmalı?

Seyrek’teki son bulgular ışığında, bilimsel ve koruma odaklı bir sonraki aşamanın yalnızca yeni bir tescil kararıyla sınırlı kalmaması gerekir. Aşağıdaki çalışmalar bölgenin bütüncül anlaşılmasına katkı sağlayabilir:

• 2025 ve 2026 yıllarında alınan tüm Seyrek kararlarının, tescil fişlerinin ve sit paftalarının tek bir dijital harita üzerinde yayımlanması,
• parsel bazlı sondaj sonuçlarının ortak bir arkeolojik veri tabanında birleştirilmesi,
• uygun alanlarda jeofizik yöntemlerle mezar yoğunluğunun ve olası mimari kalıntıların araştırılması,
• Gediz Ovası’nın eski kıyı çizgisi ve alüvyal gelişimiyle arkeolojik buluntuların birlikte değerlendirilmesi,
• seramik buluntuların ayrıntılı tipolojik ve mümkünse arkeometrik yayınlarının yapılması,
• yeni yapılaşma ve planlama kararlarında tek parsel yerine arkeolojik peyzaj ölçeğinin dikkate alınması.

Seyrek’teki bulguların gerçek bilimsel değeri, yalnızca “2 bin 700 yıllık mezar bulundu” başlığında değil; bu mezarın Menemen Ovası’nın uzun süreli yerleşim ve gömü coğrafyasındaki yerinin anlaşılmasında yatmaktadır.