Özel Mülkiyetteki Antik Kentlerin Korunmasında Yeni Dönem: Trampa Sistemi ve Bargilya Örneği

Bir antik kent nasıl özel mülkiyette olabilir?

“Özel mülkiyette antik kent” ifadesi ilk bakışta çelişkili görünebilir. Ancak burada iki farklı hukuki kavramı birbirinden ayırmak gerekir: arazinin mülkiyeti ile arazi üzerindeki veya altındaki korunması gerekli kültür varlıklarının hukuki statüsü aynı şey değildir.

Türkiye’de tarihsel tapu ve kadastro süreçleri sonucunda, bugün arkeolojik sit sınırları içinde kalan bazı parseller gerçek veya özel hukuk tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunabiliyor. Bir taşınmazın tapusunun özel kişiye ait olması, üzerindeki arkeolojik değerlerin malik tarafından serbestçe kaldırılabileceği, kazılabileceği veya yapılaşmaya açılabileceği anlamına gelmez.

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, korunması gerekli kültür varlıklarını özel bir koruma rejimine tabi tutuyor. Dolayısıyla özel mülkiyet hakkı devam edebilir; ancak mülkiyet hakkının kullanımı sit kararları, koruma kurulu kararları ve koruma mevzuatıyla ciddi biçimde sınırlandırılabilir.

Trampa sistemi nedir?

Trampa, özel mülkiyette bulunan ve koruma kararları nedeniyle kullanımı önemli ölçüde kısıtlanan belirli taşınmazların, uygun Hazine taşınmazlarıyla değiştirilmesini sağlayan hukuki mekanizmadır.

Sistemin temel dayanağı 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 15. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendidir. Uygulamanın ayrıntıları ise 22 Mayıs 2010 tarih ve 27588 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Sit Alanlarında Kalan Taşınmazların Hazine Taşınmazları ile Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik” ile düzenlenmektedir.

Yönetmelik, sistemi kamulaştırmayla aynı şey olarak tanımlamaz. Kamulaştırmada idare taşınmazı bedelini ödeyerek edinirken, trampada esas olarak özel taşınmaz ile uygun bir Hazine taşınmazının değiştirilmesi söz konusudur.

Hangi taşınmazlar trampa kapsamına girebilir?

Her sit alanındaki her özel parsel otomatik olarak trampa hakkına sahip değildir. Yönetmelik, belirli koşulların birlikte oluşmasını arıyor.

• Taşınmaz gerçek veya özel hukuk tüzel kişisinin mülkiyetinde olmalıdır.
• I. veya II. Derece Arkeolojik Sit ya da yönetmelik kapsamındaki ilgili koruma statüsünde bulunmalıdır.
• Taşınmaz üzerinde kesin inşaat yasağı bulunması gerekir.
• Alan, Kültür ve Turizm Bakanlığının ilgili yıl için hazırladığı trampa programına alınmış olmalıdır.
• Yönetmelikte yer alan diğer hukuki ve teknik şartların karşılanması gerekir.

Yönetmeliğe göre, Bakanlık izniyle gerçekleştirilen kazıların bulunduğu bazı parseller bakımından koruma amaçlı imar planına ilişkin genel şartlarda özel düzenlemeler de bulunmaktadır.

2026 Muğla Trampa Programında hangi alanlar var?

Muğla İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 7 Temmuz 2026 tarihinde 2026 yılı trampa programını duyurdu. Resmî duyuruda Muğla için iki alan yer alıyor:

Duyuruya göre, bu alanlarda taşınmazı bulunan ve programdan yararlanmak isteyen maliklerin ilk ilan tarihinden itibaren 60 gün içinde gerekli belgelerle Kültür ve Turizm İl Müdürlüğüne veya doğrudan Bakanlığa başvurması gerekiyor.

Bu yönüyle trampa programı, “devlet antik kenti tek bir kararla satın aldı” biçiminde anlaşılmamalı. Program, uygun taşınmazların maliklerinin başvurabileceği hukuki süreci başlatıyor.

Bargylia neden 2026 haberi değil?

Bargylia, Muğla’nın Milas ilçesi Boğaziçi Mahallesi yakınlarında, Güllük Körfezi’nin güneyindeki küçük bir yarımada üzerinde yer alan antik Karia kentidir.

Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî sit listesinde Bargilya Antik Kenti I. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak kayıtlıdır.

Kent geçmiş yıllarda “satılık antik kent” başlıklarıyla ulusal basına yansıdı. Ancak bu başlıklar, özel mülkiyet ile arkeolojik sit koruma rejimi arasındaki hukuki farkı çoğu zaman yeterince açıklamadı.

Muğla İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün 2021 Yılı Trampa Programı duyurusunda Bargylia açık biçimde yer almaktadır. Aynı yıl Muğla için programdaki diğer alan Bodrum-Turgutreis’teki Termera Antik Kenti idi.

Dolayısıyla Bargylia’nın trampa programına alınması 2026’da yeni alınmış bir karar değildir. 2026 açısından önemli olan, trampa yönteminin Muğla’daki başka arkeolojik alanlarda da uygulanmaya devam etmesidir.

Bargylia’nın arkeolojik önemi

Bargylia’nın adına MÖ 5. yüzyıldaki Attika-Delos Deniz Birliği vergi listelerinde rastlanır. Kent, Hellenistik ve Roma dönemlerinde Güllük Körfezi çevresindeki deniz ulaşımı ve bölgesel ticaret ağları içinde önemli bir konuma sahipti.

Antik kaynaklarda kentin Artemis Kindyas kültü özellikle dikkat çeker. Strabon, Artemis Kindyas kutsal alanındaki tanrıça heykeline ilişkin yerel bir inancı aktarır.

Bugün alanda sur parçaları, tiyatro kalıntıları, tapınak ve stoa izleri, Roma dönemi yapıları, su kemerleri ve farklı dönemlere ait nekropol kalıntıları görülebilmektedir.

Bununla birlikte kent hakkında bildiklerimizin, Efes, Aphrodisias veya Stratonikeia gibi uzun süreli sistematik kazı yürütülen merkezlere kıyasla daha sınırlı olduğu unutulmamalıdır.

2026 programındaki Pedasa Antik Kenti

2026 yılı Muğla trampa programındaki arkeolojik alanlardan biri, Bodrum’un Konacık Mahallesi sınırlarında bulunan Pedasa Antik Kentidir.

Pedasa, antik Karia’nın Leleglerle ilişkilendirilen önemli merkezlerinden biridir. Kentte savunma sistemleri, yerleşim alanları, kutsal yapılar ve mezarlık alanları araştırılmıştır.

Pedasa’nın I. Derece Arkeolojik Sit Alanı içindeki özel mülkiyet sorunlarının trampa programı aracılığıyla ele alınması, yalnız maliklerin mülkiyet hakkı açısından değil, arkeolojik peyzajın bütüncül yönetimi açısından da önem taşımaktadır.

Beçin Kalesi de 2026 programında

Muğla’nın 2026 programındaki ikinci alan, Milas’ın Mutluca Mahallesi sınırlarında bulunan Beçin Kalesi I. Derece Arkeolojik Sit Alanıdır.

Beçin, özellikle Menteşe Beyliği dönemindeki Orta Çağ kent dokusuyla tanınır. Kale, medreseler, hamamlar, mezarlıklar, dini yapılar ve sivil mimari kalıntıları, alanı yalnız askerî bir kale değil çok bileşenli bir tarihî yerleşim hâline getirir.

Dolayısıyla 2026 programının Pedasa ile Beçin’i aynı hukuki araç kapsamında ele alması, trampa sisteminin yalnız “antik kent” olarak tarif edilen alanlara değil, farklı dönem ve nitelikteki korunan arkeolojik peyzajlara uygulanabildiğini de gösteriyor.

Trampa süreci nasıl işliyor?

Yönetmelikte öngörülen süreç, basit bir “arsa karşılığı arsa” değişiminden daha ayrıntılıdır. Genel hatlarıyla süreç şu şekilde ilerler:

1. Kültür ve Turizm Bakanlığı, hangi sit alanlarının yıllık trampa programına alınacağını belirler.
2. Program ilgili valilik, kaymakamlık, belediye ve diğer duyuru kanallarıyla ilan edilir.
3. Malikler, ilk ilan tarihinden itibaren 60 gün içinde gerekli belgelerle başvurur.
4. Taşınmaz, Bakanlık veya ilgili kurum uzmanlarından oluşan komisyon tarafından incelenir.
5. Taşınmazın değeri, ilgili mevzuat hükümlerine göre belirlenir.
6. Uygun Hazine taşınmazları ilan edilir ve malik değer karşılığı uygun taşınmaz için başvurabilir.
7. Şartların sağlanması halinde trampa işlemi ilgili mevzuat uyarınca tamamlanır.

Yönetmelik ayrıca, sit alanındaki özel taşınmazın değerinin belirlenmesinde sit ilanından önceki fiili ve hukuki durumunun dikkate alınacağını düzenlemektedir.

Programa girmek mülkiyetin otomatik olarak devri mi?

Hayır. Bu nokta önceki yazının en önemli eksiklerinden biriydi.

Bir sit alanının yıllık trampa programına alınması, o alandaki bütün özel parsellerin aynı gün Hazine mülkiyetine geçtiği anlamına gelmez.

Maliklerin başvurması, taşınmazların yönetmelik şartlarını karşılaması, inceleme ve değer tespitlerinin yapılması ve karşılığında uygun Hazine taşınmazının belirlenmesi gerekir.

Üstelik yönetmelikte, trampaya konu özel taşınmaz ile önerilen Hazine taşınmazının tahmini bedelleri arasında yüzde 20’den fazla fark bulunmaması gibi teknik koşullar da yer almaktadır.

Hazine taşınmazının değeri daha yüksek olduğunda, aradaki farkın istekli tarafından peşin ve nakden ödenmesi öngörülmektedir.

Trampa kültürel miras açısından neden önemli?

Özel mülkiyet, arkeolojik alanlarda tek başına bir koruma sorunu değildir. Asıl sorun, koruma kararlarıyla mülkiyet hakkı arasında uzun yıllar çözülemeyen belirsizliklerin oluşmasıdır.

Bir arazi I. Derece Arkeolojik Sit ilan edildiğinde, malikin o taşınmazı ekonomik olarak kullanma olanakları çok ciddi biçimde sınırlanabilir. Bu durum uzun süre çözülemediğinde:

• malik ile kamu arasında uyuşmazlıklar oluşabilir,
• koruma kararlarına yönelik toplumsal tepki gelişebilir,
• arazi yönetimi parçalı hâle gelebilir,
• kamusal erişim ve ziyaretçi düzenlemeleri güçleşebilir,
• arkeolojik alanın bütüncül yönetimi zorlaşabilir.

Trampa, bu çatışmayı “koruma veya özel mülkiyet” ikilemine indirgemeden çözmeye çalışan araçlardan biridir.

Trampa tek başına çözüm mü?

Hayır. Bir arkeolojik sitin özel mülkiyetten kamu mülkiyetine geçmesi, alanın otomatik olarak korunacağı, kazılacağı veya ziyarete açılacağı anlamına gelmez.

Mülkiyet sorununun çözülmesinden sonra da:

• arkeolojik araştırma programı,
• koruma ve konservasyon projeleri,
• alan yönetimi,
• güvenlik,
• çevresel koruma,
• ziyaretçi güzergâhları,
• yerel toplumla ilişki,
• finansman ve sürekli bakım

gibi başlıkların ayrıca planlanması gerekir.

Bargylia örneği bu açıdan özellikle dikkat çekicidir. Kent, arkeolojik mirasın yanında Tuzla-Bargylia sulak alanı gibi hassas doğal çevre değerleriyle aynı peyzaj içerisinde bulunmaktadır. Bu nedenle gelecekte hazırlanacak bir koruma yaklaşımının yalnız arkeolojik kalıntılara değil kültürel ve doğal peyzajın bütününe bakması gerekir.

Arkeolojik Değerlendirme