İsrail'in Kuzeyinde 20 Bin Yıllık Balıkçılık İzleri: Neolitik Öncesi Dönemde Denizel Kaynakların Kullanımı
Ohalo II: 23 bin yıl önce Celile Gölü kıyısında yaşam
Ohalo II, Celile Gölü’nün güneybatı kıyısında yer alan ve Son Buzul Maksimumu sırasında iskan edilmiş olağanüstü korunmuş bir Erken Epipaleolitik yerleşimdir. PLOS ONE’da yayımlanan ayrıntılı zooarkeolojik çalışma, alanın yaklaşık 23.500–22.500 cal BP arasına tarihlendiğini; saz ve dallardan yapılmış kulübeler, açık hava ocakları, bitki kalıntıları, taş aletler ve zengin hayvan kalıntıları içerdiğini ortaya koyuyor.
Yerleşimin hızlı biçimde su altında kalması ve ince sedimentlerle örtülmesi, normalde arkeolojik kayıtta zor korunan organik kalıntıların günümüze ulaşmasını sağladı. Bu nedenle Ohalo II yalnızca avcılık ve bitki kullanımını değil, kıyı yaşamının gündelik teknolojilerini de ayrıntılı biçimde izleyebildiğimiz ender alanlardan biridir.
Balıkçılık kanıtları ne söylüyor?
Brush Hut 1’den elde edilen önceki çalışmalarda 12 binden fazla balık kemiği tanımlandı. Bunların yaklaşık %94’ü Cyprinidae familyasına, yaklaşık %6’sı Cichlidae familyasına ait. Aynı alandaki bükülmüş lif parçaları ile çentikli taşların ağ ya da balıkçılık düzenekleriyle ilişkili olabileceği düşünülüyor. Bununla birlikte araştırmacılar, suyla doygun bir ortamda doğal balık ölümlerinin arkeolojik birikime katkıda bulunmuş olabileceği olasılığını da özellikle dikkate alıyor.
Bu tablo, Ohalo II’de balığın rastlantısal bir gıda olmaktan daha önemli bir yere sahip olabileceğini düşündürüyor. Ancak “23 bin yıl önce kemik olta kancası kullanılıyordu” demek doğru değil. Ohalo II’de güçlü kanıt, yoğun balık tüketimi ile muhtemel ağ teknolojisi yönünde. Levant’taki doğrudan kemik olta-kanca buluntuları daha geç dönemlerde belirginleşiyor.
Jordan River Dureijat: Olta-kanca teknolojisinin gelişimi
Kuzey İsrail’de Hula Vadisi’ndeki Jordan River Dureijat (JRD) alanında bulunan 19 kırık veya tam kemik olta kancası ile 6 yivli taş, Epipaleolitik ve Paleolitik dönemler için bilinen en büyük balıkçılık teknolojisi topluluklarından birini oluşturuyor. Alanın genel kullanım tarihi yaklaşık 20–10 bin yıl öncesine uzansa da araştırma, kemik kancaların esas olarak daha geç evrede, yaklaşık 15.000–12.000 cal BP aralığında ortaya çıktığını gösteriyor.
Kancalarda iç ve dış dikenler, ip bağlama çıkıntıları ve olukları, yapıştırıcı kullanımı ve olası yapay yemlerle ilişkili ayrıntılar belirlendi. Yivli taşlardaki kullanım izleri bunların ağırlık olarak kullanılmasıyla uyumlu. Bir kanca sapında ve bir taşta tespit edilen bitkisel lifler de olta ipi kullanımına işaret ediyor. Bu bulgular, tek bir alet değil, birbirine bağlı parçalardan oluşan gelişmiş bir balıkçılık sisteminin varlığını düşündürüyor.
Neyi biliyoruz, neyi bilmiyoruz?
Biliyoruz: Ohalo II’de yaklaşık 23 bin yıl önce yoğun balıkçılık ve göl kıyısındaki kaynakların sistematik kullanımı vardı. JRD’de ise yaklaşık 15–12 bin yıl önce karmaşık kemik olta-kanca teknolojisi açık biçimde belgelenmiş durumda.
Bilmiyoruz: Ohalo II’de doğrudan kemik olta kancası bulunduğunu söyleyemeyiz. Çentikli taşların ağ ağırlığı yorumu güçlü olmakla birlikte, arkeolojik işlev yorumlarının bağlama ve kullanım izi analizlerine dayandığı unutulmamalı. Ayrıca sucul ortamlardaki doğal balık ölümleri, bazı kemik birikimlerinin yorumlanmasında dikkat edilmesi gereken tafonomik bir etkendir.
Arkeolojik Değerlendirme
Bu iki alanı aynı başlık altında önemli kılan şey, “ilk balıkçılık” gibi tek bir rekor iddiası değil; teknolojinin uzun süreli dönüşümünü izleyebilmemizdir. Ohalo II’de balığın, kıyı habitatının ve muhtemel ağ teknolojisinin güçlü biçimde kullanıldığı erken bir tablo görüyoruz. Binlerce yıl sonra JRD’de kanca, ip, ağırlık ve olası yapay yemlerden oluşan daha karmaşık bir donanım karşımıza çıkıyor.
Bu nedenle bulgular Neolitikleşmeyi tek başına açıklayan bir “balıkçılık devrimi” olarak okunmamalı. Daha güvenli sonuç, Geç Pleistosen ve Epipaleolitik Levant topluluklarının çevre bilgisinin, kaynak çeşitliliğinin ve teknik uzmanlığının sanılandan daha gelişmiş olduğudur. Tarıma geçişten önceki yaşam, yalnızca büyük memeli avcılığına dayalı basit bir ekonomi değildi.
Arkeoloji.Biz’de ilgili okumalar
Kaynaklar ve doğrulama
- Steiner T. ve ark. (2022), “Abundance or stress? ... Ohalo II”, PLOS ONE 17(1): e0262434.
- Pedergnana A. ve ark. (2021), “Early line and hook fishing at the Epipaleolithic site of Jordan River Dureijat”, PLOS ONE 16(10): e0257710.
- PubMed kaydı: Early line and hook fishing at Jordan River Dureijat.
Görsel lisansı: Kullanılan PLOS ONE görselleri Creative Commons Attribution (CC BY) lisansı altında yayımlanmıştır; özgün makale ve yazar bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Ohalo II’deki balıkçılık kanıtları kaç yıllık?
Ohalo II yaklaşık 23.500–22.500 cal BP arasına tarihleniyor. Alanda yoğun balık tüketimi, çok sayıda balık kemiği ve muhtemel ağ teknolojisiyle ilişkili buluntular mevcut.
23 bin yıllık kemik olta kancaları bulundu mu?
Ohalo II için böyle bir sonuç desteklenmiyor. Kuzey İsrail’deki Jordan River Dureijat’ta bulunan kemik olta kancalarının büyük bölümü daha geç, yaklaşık 15.000–12.000 cal BP arasındaki Natufian evrelerine tarihleniyor.
Jordan River Dureijat’ta kaç olta kancası bulundu?
Araştırmada 19 tam veya kırık kemik olta kancası ile altı yivli taş incelendi. Kancalarda dikenler, ip bağlama düzenekleri ve başka teknolojik ayrıntılar belgelendi.
Bu bulgular Neolitikleşme açısından neden önemli?
Bulgular, tarımdan önceki toplulukların tatlı su kaynaklarını sistemli kullandığını ve karmaşık teknik bilgi geliştirdiğini gösteriyor. Ancak balıkçılık tek başına Neolitikleşmenin nedeni olarak değerlendirilemez.
