Sebaste Antik Kenti’nde Roma’dan Bizans’a: Opus Spicatum Döşeme Ne Anlatıyor?

Uşak'ın Sivaslı ilçesindeki Sebaste Antik Kentinde 2024 kazı sezonunda ortaya çıkarılan opus spicatum tipi pişmiş toprak taban döşemesi, ilk bakışta yalnızca dekoratif bir zemin gibi görünebilir. Ancak döşemenin büyük kilise çevresindeki konumu ve Sebaste'de bilinen Roma hamamı kalıntıları, alanın Roma döneminden Bizans dönemine nasıl dönüştüğüne ilişkin önemli bir arkeolojik soru ortaya çıkarıyor.

Opus spicatum nedir?

Opus spicatum, dikdörtgen tuğla veya taş parçalarının çapraz biçimde yerleştirilmesiyle oluşturulan, bugün “balıksırtı” ya da “saç örgüsü” görünümünü çağrıştıran bir döşeme tekniğidir.

Sebaste'deki örnek pişmiş toprak elemanlarla oluşturulmuştur. Kazı ekibinin açıklamasına göre bu tür zeminler Roma dünyasında caddeler, avlular, dükkânlar, iç mekânlar ve özellikle suyla ilişkili bazı yapılarda tercih edilebiliyordu.

Sebaste Antik Kenti'nde ne bulundu?

2024 kazı sezonunda çalışmalar, Sebaste'nin “büyük kilise” olarak adlandırılan yapısının bulunduğu bölgede yoğunlaştırıldı. Bu çalışmalar sırasında pişmiş toprak elemanların çapraz biçimde yerleştirildiği opus spicatum döşeme ortaya çıkarıldı.

Kazı ekibinden Doç. Dr. Münteha Dinç'in Anadolu Ajansı'na verdiği bilgiye göre, döşemenin yaklaşık 3 metre uzunluğunda ve 1 metre genişliğindeki bölümü açığa çıkarıldı. Döşemenin koridor boyunca devam ettiği düşünülüyor.

Ekip, zeminin MS 4. ile 7. yüzyıllar arasında kullanılmış olabileceğini değerlendiriyor. Bu tarihleme, Sebaste'nin Roma'dan Erken ve Orta Bizans dönemlerine uzanan çok katmanlı kullanım tarihini anlamak açısından önem taşıyor.

Bir Roma hamamının izi mi?

Sebaste buluntusunu ilginç yapan nokta yalnızca döşeme biçimi değil, bulunduğu mimari bağlamdır.

Kazı ekibi, opus spicatum döşemelerin Roma hamamlarında da görüldüğünü belirterek, Sebaste'deki büyük kilisenin daha eski bir hamam yapısıyla ilişkili olabileceği ihtimalini gündeme getirdi. Dinç, 2024 açıklamasında bu verinin “kilisenin hamamdan dönüştürülmüş olabileceğine” ilişkin bir soru oluşturduğunu, ancak bunun daha fazla araştırılması gerektiğini özellikle vurguladı.

Bu ihtimal tamamen bağlamsız değil. Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün Sebaste'yi tanıtan eski resmî broşüründe, bir kısmı kilise inşaatının altında kalmış Roma hamamı kalıntılarından söz ediliyor. Uşak Üniversitesi'nin 2025 tarihli Sebaste değerlendirmesinde de Roma hamamına ait hipokaust sistemi kazılarda ortaya çıkan önemli veriler arasında sayılıyor.

Roma yapısından Bizans kilisesine dönüşüm mümkün mü?

Antik kentlerde yapıların işlev değiştirmesi sıra dışı değildir. Roma dönemine ait kamusal yapılar, hamamlar, konutlar veya anıtsal alanlar Geç Antik Çağ ve Bizans döneminde farklı amaçlarla yeniden kullanılabilir.

Fakat arkeolog için “aynı yerde iki farklı dönem yapısı var” demek, otomatik olarak birinin diğerine dönüştürüldüğünü kanıtlamaz.

Bunu gösterebilmek için duvarların birbirine bağlanma biçimi, zeminlerin stratigrafik ilişkisi, kapatılmış açıklıklar, devşirme malzeme kullanımı, su ve ısıtma sistemleri ile tarihleyici buluntuların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sebaste'de bu nedenle opus spicatum döşeme tek başına bir sonuç değil, araştırılması gereken mimari dönüşümün yeni bir ipucu olarak görülmelidir.

Sebaste yalnızca bir Roma kenti değil

Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Sebaste kentinin Roma İmparatoru Augustus tarafından MÖ 20 yılında Sebaste adıyla kurulduğunu belirtmektedir. Ancak bu tarih, alandaki insan yerleşiminin başlangıcı değildir.

Uşak Üniversitesi'nin 2025 tarihli değerlendirmesinde Prof. Dr. Emre Taştemür, Sebaste'nin Selçikler Höyüğü üzerinde geliştiğini ve yerleşim geçmişinin MÖ 5000'lere kadar uzandığını ifade etti.

Dolayısıyla iki farklı kavramı ayırmak gerekir:

Resmî kaynaklarda Sebaste'nin MS 9. yüzyılda çevredeki yerleşimlerin piskoposluk merkezi haline geldiği ve kentte büyük ve küçük olmak üzere iki kilisenin bulunduğu belirtilmektedir.

Sebaste kazılarının geçmişi

Sebaste'deki ilk sistemli kazılar 1965–1978 yılları arasında İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nden Dr. Nezih Fıratlı tarafından yürütüldü.

Uzun bir aradan sonra kazılar 2022 yılında yeniden başladı. Anadolu Ajansı'nın 2024 haberinde bu dönüş “44 yıl aradan sonra” ifadesiyle aktarılıyor.

İstanbul Üniversitesi AVESİS kayıtlarında ise Uşak, Sebaste Antik Kenti Kazısı başlıklı çalışma 2023–2026 dönemi için kayıtlıdır. Bu nedenle 2026'da kazı projesinin devam ediyor olması ile opus spicatum döşemenin 2024'te bulunmuş olması birbirine karıştırılmamalıdır.

Aynı 2024 sezonunda Orta Bizans mezarları da bulundu

Opus spicatum döşeme, 2024'te büyük kilise çevresindeki tek önemli veri değildi.

Aynı sezon kilisenin kuzey bölümünde Orta Bizans dönemine ait 9 mezar tespit edildi. Anadolu Ajansı'nın 11 Eylül 2024 tarihli haberine göre mezarların çoğu bebek ve çocuklara aitti.

Bu bulgular, büyük kilise alanının yalnızca mimari bir yapı olarak değil, uzun süreli dinsel ve gömü faaliyetlerinin gerçekleştiği bir mekân olarak araştırılması gerektiğini gösteriyor.

Sebaste örneği Anadolu'da gerçekten “altıncı” mı?

2024 tarihli açıklamada kazı ekibi, Sebaste'deki opus spicatum örneğini Laodikeia, Hierapolis, Kibyra, Patara ve Stratonikeia ile karşılaştırdı ve Sebaste'yi bu karşılaştırma grubu içerisinde “altıncı örnek” olarak nitelendirdi.

Kesin, olası ve henüz bilinmeyen

Arkeolojik Değerlendirme

Sebaste'deki opus spicatum döşemenin önemi, “nadir bir zemin bulundu” cümlesinden daha büyüktür.

Asıl mesele, bu zeminin bir kentin mimari belleğini okuma imkânı vermesidir. Aynı alanda Roma hamamı, Bizans kilisesi, mezarlar ve daha eski yerleşim katmanlarının bulunması, Sebaste'nin tek bir döneme ait “antik kent” olarak değil, yüzyıllar boyunca yeniden kullanılan ve dönüştürülen bir yerleşim olarak ele alınması gerektiğini gösteriyor.

Arkeolojide bir yapının işlev değiştirdiğini göstermek, yalnızca iki farklı döneme ait kalıntının aynı yerde bulunmasıyla mümkün değildir. Duvar ilişkileri, zemin seviyeleri, altyapı sistemleri, devşirme malzemeler, stratigrafi ve tarihleyici küçük buluntular birlikte değerlendirilmelidir.

Sebaste'deki araştırmanın bundan sonraki kritik sorusu da budur: Roma dönemindeki kamusal veya hamam yapısı ile Bizans dönemindeki kilise arasında nasıl bir fiziksel ve işlevsel süreklilik vardı?

Bir taban döşemesi bazen yalnızca üzerinde yürünmüş bir zemin değildir; bir yapının yüzyıllar içinde nasıl değiştiğini gösteren stratigrafik anahtardır.

Arkeoloji.Biz'de ilgili yazılar

• Tarlasında Mozaik ve Roma Villası Bulan Köylü Ne Kazanır, Ne Kaybeder? — Geç Antik Çağ taban döşemeleri, hamam ve kilise gibi yapıların arkeolojik bağlamının nasıl değerlendirildiğine dair güncel bir örnek.
• İtalya'da Kent Merkezinin Altında 1600 Yıllık Erken Hristiyanlık Kilisesi Keşfedildi — Roma kent dokusunun Hristiyanlaşma sürecindeki dönüşümü üzerine.
• Yalova'da 9 Yıllık Arkeolojik Saha Araştırması Tamamlandı — Doğu Roma yerleşim ve mimari katmanlaşmasına ilişkin başka bir Anadolu örneği.

Kaynakça ve doğrulama kaynakları

• Anadolu Ajansı — “Sebaste Antik Kenti'nde Roma dönemine ait saç örgüsü taban döşemesi bulundu”, 18 Eylül 2024.
• Anadolu Ajansı — “Sebaste Antik Kenti'nde Orta Bizans Dönemi'ne ait 9 mezar bulundu”, 11 Eylül 2024.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Sebaste Antik Kenti.
• Uşak Üniversitesi Arkeoloji Bölümü — “Sebaste Kazıları: Kültürel ve Turizm Açısından Değerlendirilmesi”, 12 Aralık 2025.
• İstanbul Üniversitesi AVESİS — Uşak, Sebaste Antik Kenti Kazısı, 2023–2026.
• Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Uşak tanıtım broşürü; Sebaste'deki kilise ve Roma hamamı kalıntıları.

Sık Sorulan Sorular

Bu yazı 8 Eylül 2026'da yeniden doğrulanmıştır. İlk sürümdeki “2026 keşfi” izlenimi ve “Sebastia” adlandırması düzeltilmiş; 2024 kazı sezonu, Roma hamamı–Bizans kilisesi ilişkisi ve Sebaste'nin çok katmanlı yerleşim tarihi resmî ve birincil kaynaklar doğrultusunda yeniden değerlendirilmiştir.