Arkeolojiye Giriş: Terminus Ante Quem ve Terminus Post Quem Nedir?

Terminus ante quem (TAQ) ve terminus post quem (TPQ), arkeolojide bir tabakanın, yapının, buluntu grubunun veya olayın zamanını sınırlandırmak için kullanılan iki temel kronoloji kavramıdır. Bir arkeoloji öğrencisi için önemli olan Latince terimleri ezberlemekten çok, bu iki kavramın arkasındaki mantığı anlamaktır: Bir olay en erken ne zaman gerçekleşmiş olabilir ve en geç ne zamana kadar gerçekleşmiş olmalıdır?

Terminus ante quem (TAQ) ve terminus post quem (TPQ) gçsteren şema

Kronoloji nedir?

Kronoloji, arkeolojik buluntuların, yapıların, tabakaların ve olayların zaman içerisindeki sırasını ve mümkün olduğunda tarihlerini belirlemeye yönelik çalışma alanıdır.

Arkeolog yalnız:

“Bu eser kaç yıllık?”

sorusunu sormaz.

Çoğu zaman daha temel soru şudur:

“Bu olay diğer olaylardan önce mi, sonra mı gerçekleşti ve elimizdeki kanıt hangi tarih aralığına izin veriyor?”

Bu nedenle kronoloji, stratigrafi ve arkeolojik bağlam birbirinden ayrı düşünülemez.

Absolute Kronoloji ve Relative Kronoloji nedir?

Arkeoloji eğitiminde özellikle eski kaynaklarda tarihleme yöntemleri sıklıkla Absolute Kronoloji ve Relative Kronoloji başlıkları altında öğretilmiştir.

Burada önemli bir terminoloji düzeltmesi gerekir.

“Absolute” sözcüğü Türkçeye uzun süre “kesin” veya “mutlak” tarihleme olarak çevrilmiştir. Ancak modern arkeometride radyokarbon gibi yöntemler çoğu zaman tek ve hatasız bir yıl değil, istatistiksel bir tarih aralığı verir.

Terminus Post Quem (TPQ) nedir?

Latince terminus post quem, pratik olarak “bundan sonra” anlamına gelir.

Arkeolojide TPQ:

Örneğin bir tabakadan MS 350 yılında basılmış bir sikke çıkmış olsun.

Bu tabaka MS 350'den önce kapanmış olamaz.

Çünkü MS 350'de henüz üretilmiş olan bir nesnenin MS 340 yılında toprağa girmesi mümkün değildir.

TPQ tabakanın kesin tarihini verir mi?

Hayır.

Tabaka:

• MS 351,
• MS 370,
• MS 400

gibi daha sonraki bir tarihte oluşmuş olabilir.

Sikke yalnızca:

“Bu tabaka MS 350'den önce oluşamaz.”

dememize izin verir.

Terminus Ante Quem (TAQ) nedir?

Latince terminus ante quem, “bundan önce” anlamına gelir.

Arkeolojide TAQ:

Bir dolgunun üzerine MS 420 yılında yapıldığı güvenilir biçimde belirlenmiş bir taban inşa edilmiş olsun.

Taban alttaki dolguyu mühürlüyorsa:

Dolgu MS 420'den önce oluşmuş olmalıdır.

TAQ ve TPQ birlikte nasıl kullanılır?

En kullanışlı durum, aynı arkeolojik olay için hem TPQ hem TAQ elde edilebilmesidir.

Örneğin:

• Dolgunun içindeki en geç tarihli sikke: MS 350
• Dolgunun üzerindeki tabanın tarihi: MS 420

Bu durumda:

Yine de bu veriler dolgunun tam olarak hangi yıl oluştuğunu söylemez.

TAQ ve TPQ'nun stratigrafi ile ilişkisi

Bu iki kavramı gerçekten anlayabilmek için stratigrafi mantığını bilmek gerekir.

Stratigrafi, arkeolojik tabakaların ve diğer birimlerin birbirleriyle olan oluşum ve zaman ilişkilerini inceler.

Basit ve bozulmamış bir tabakalanmada:

Altta bulunan tabakanın üsttekinden daha eski olması beklenir.

Fakat gerçek bir kazıda:

• mezar çukurları,
• temel hendekleri,
• kuyular,
• kanallar,
• hayvan faaliyetleri,
• kökler,
• modern müdahaleler

eski tabakaları kesebilir.

Arkeolog hangi birimin diğerini örttüğünü, kestiğini veya mühürlediğini incelemelidir.

Sikke ile TPQ nasıl belirlenir?

Bir tabakadan üç güvenilir sikke çıktığını düşünelim:

Tabaka içerisindeki en geç tarihli güvenilir buluntu Sikke C olduğundan:

Bu, tabakanın MS 347 yılında oluştuğunu değil, MS 347'den önce oluşamayacağını gösterir.

Seramikler tarihlemede nasıl kullanılır?

Arkeolojik kazılarda tarihleme yalnızca sikkelerle yapılmaz.

Belirli seramik formlarının üretim ve kullanım dönemleri biliniyorsa bunlar da kronolojik gösterge olabilir.

Örneğin belirli bir seramik formunun ilk kez MÖ 500 civarında ortaya çıktığı güvenilir biçimde biliniyorsa, bozulmamış bir tabaka içerisindeki bu seramik tabakanın MÖ 500'den daha eski olamayacağına ilişkin bir sınır oluşturabilir.

Ancak:

• eski seramiklerin yeniden kullanılması,
• tabakanın karışması,
• yerel kronoloji farklılıkları,
• formun uzun süre üretilmesi

gibi etkenler dikkate alınmalıdır.

Arkeoloji.Biz arşivindeki ilgili öğrenci kaynağı: Genel Seramik Kronolojisi .

Arkeolojik bağlam neden önemlidir?

Bir eserin kendisi kadar hangi bağlamda bulunduğu da önemlidir.

MS 100 yılında üretilmiş bir sikke, MS 250'ye kadar dolaşımda kalmış ve ancak o tarihte toprağa girmiş olabilir.

Bu nedenle:

Bir eserin üretim tarihi, bulunduğu tabakanın kesin tarihi değildir.

Arkeolog:

• buluntunun konumunu,
• tabakanın bütünlüğünü,
• diğer buluntuları,
• kesme ve dolguları,
• yeniden kullanım ihtimalini

birlikte değerlendirir.

Öğrencilerin en çok yaptığı TAQ–TPQ hataları

Kendini test et

Bu kavramları neden öğreniyoruz?

TAQ ve TPQ yalnızca sınavlarda sorulan iki Latince terim değildir.

Arkeolojik düşünmenin temel sorusunu öğretir:

“Elimdeki kanıt gerçekte neyi söylememe izin veriyor?”

İyi arkeoloji, mümkün olan en kesin tarihi söylemeye çalışırken kanıtın izin vermediği bir kesinlik iddia etmemektir.

Arkeolojik Değerlendirme

Arkeoloji öğrencilerinin erken dönemde öğrenmesi gereken en önemli metodolojik alışkanlıklardan biri, tarihleme ile kanıt arasındaki ilişkiyi sorgulamaktır.

Bir sikke, seramik, yazıt, duvar veya karbon örneği kendi başına bütün hikâyeyi anlatmaz.

Buluntunun:

• üretim tarihi,
• kullanım süresi,
• depozisyon tarihi,
• stratigrafik konumu

birbirinden farklı olabilir.

TAQ ve TPQ bize bu farkları düşünmeyi öğretir.

Arkeolojide iyi tarihleme, “kaç yıllık?” sorusundan önce “bu kanıt hangi tarih aralığına gerçekten izin veriyor?” sorusuyla başlar.

Arkeoloji.Biz'de Arkeoloji 101

Bu içerik, özellikle arkeoloji lisans eğitimine yeni başlayan öğrenciler için oluşturduğumuz Arkeoloji 101 kaynak dizisinin parçasıdır.

• Arkeolojiye Giriş: Arkeoloji Nedir?
• Genel Seramik Kronolojisi
• Arkeolojiye Giriş: Mimari Düzenler
• Neolitik Çağ Nedir?
• Arkeolog Nedir? Arkeolog Ne İş Yapar?

Kaynakça ve Dış Bağlantılar

• Archaeological Institute of America, Glossary of Archaeological Terms .
• Smithsonian Education, Decoding the Past: Interpreting the Evidence .
• U.S. National Park Service, How Do Archeologists Date Sites and Artifacts? .
• Oxford Radiocarbon Accelerator Unit, Stratigraphic Information: Terminus Ante Quem and Terminus Post Quem .

Sık Sorulan Sorular

Terminus Post Quem nedir?

Terminus Post Quem (TPQ), bir arkeolojik tabakanın, yapının veya olayın oluşabileceği en erken tarih sınırıdır. Tarihi bilinen bir buluntu, içinde bulunduğu bağlamın bu tarihten önce oluşamayacağını gösterebilir.

Terminus Ante Quem nedir?

Terminus Ante Quem (TAQ), bir olayın veya tabakanın gerçekleşmiş olması gereken en geç tarih sınırıdır. Daha sonraki tarihli bir yapı veya tabaka eski bağlamı mühürlüyorsa bu tarih TAQ sağlayabilir.

TAQ ve TPQ arasındaki fark nedir?

TPQ en erken mümkün tarihi, TAQ ise en geç mümkün tarihi sınırlar. İkisi birlikte kullanıldığında arkeolojik olayın olası tarih aralığı daraltılabilir.

TPQ kesin tarih midir?

Hayır. TPQ bir olayın belirtilen tarihten önce gerçekleşemeyeceğini gösterir; olay çok daha sonraki bir tarihte gerçekleşmiş olabilir.

TAQ kesin tarih midir?

Hayır. TAQ olayın belirtilen tarihten sonra gerçekleşemeyeceğini gösteren üst tarih sınırıdır.

Relative Kronoloji nedir?

Relative ya da göreli kronoloji, buluntu ve olayların birbirlerine göre önce veya sonra gerçekleştiğini belirlemeye yarayan kronolojik yaklaşımdır.

Absolute Kronoloji nedir?

Absolute dating geleneksel olarak mutlak veya kesin tarihleme adıyla kullanılmıştır. Modern tarihleme yöntemleri takvim zamanında tarih veya tarih aralığı üretir; ancak bunların da belirsizlik ve hata payları bulunabilir.

Bir sikkenin tarihi tabakanın kesin tarihini verir mi?

Hayır. Sikkenin darp tarihi tabaka için en erken mümkün tarih sınırı sağlayabilir; fakat sikke uzun süre dolaşımda kalmış ve daha sonra toprağa girmiş olabilir.